Ngành nông nghiệp đang chuyển tư duy từ chú trọng sản lượng sang tối ưu hóa giá trị trên từng đơn vị diện tích - Ảnh: VGP/Đỗ Hương

Hiệu quả sử dụng đất là thước đo mới

Bất chấp những bất ổn địa chính trị và xu hướng bảo hộ thương mại gia tăng, nông sản Việt Nam vẫn tìm được chỗ đứng vững chắc trên thị trường quốc tế. Theo số liệu từ Tổng cục Hải quan, chỉ trong 5 tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đã đạt 29,82 tỷ USD, tăng 6,1% so với cùng kỳ năm trước. Đáng chú ý, toàn ngành ghi nhận mức xuất siêu ấn tượng đạt 7,54 tỷ USD, đóng góp quan trọng vào việc cân bằng cán cân thương mại quốc gia.

Sự tăng trưởng này diễn ra đồng đều ở nhiều lĩnh vực chủ chốt. Sản lượng lúa đông xuân thu hoạch đạt trên 15,24 triệu tấn; khai thác gỗ rừng trồng tăng 2,9%; và ngành thủy sản tiếp tục duy trì đà tăng trưởng ổn định ở cả khâu khai thác lẫn nuôi trồng. Những kết quả này cho thấy năng lực cung ứng mạnh mẽ của Việt Nam trước nhu cầu lương thực, thực phẩm toàn cầu đang không ngừng biến động.

Một trong những bước chuyển đổi quan trọng nhất của nông nghiệp Việt Nam giai đoạn này là sự thay đổi về tư duy: từ chú trọng sản lượng sang tối ưu hóa giá trị trên từng đơn vị diện tích. PGS.TS Nguyễn Đình Thọ (Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường) nhấn mạnh rằng giá trị kinh tế tạo ra trên mỗi hecta đất hiện là thước đo quan trọng phản ánh sức mạnh nội tại của hệ thống.

Theo phân tích, các nhóm hàng nông sản xuất khẩu chủ lực đang tạo ra mức doanh thu ngoại tệ rất khác biệt trên cùng một diện tích canh tác. Cà phê hiện dẫn đầu với giá trị khoảng 15.446 USD/ha, nhờ giá xuất khẩu bình quân đạt mức cao 5.610 USD/tấn và sự hình thành của các hệ sinh thái kinh tế bền vững tại Tây Nguyên. Nuôi trồng thủy sản theo sau với gần 12.938 USD/ha, minh chứng cho hiệu quả của mô hình thâm canh công nghệ cao và chuỗi chế biến sâu.

Đặc biệt, ngành rau quả đã có bước bứt phá ngoạn mục đạt khoảng 11.410 USD/ha. Sự tăng trưởng này có sự đóng góp lớn từ mặt hàng sầu riêng sau khi mở cửa thị trường chính ngạch với Trung Quốc, làm thay đổi hoàn toàn cấu trúc sử dụng đất tại nhiều địa phương. Ngược lại, dù giữ vai trò then chốt trong an ninh lương thực, lúa gạo chỉ đạt giá trị khoảng 2.377 USD/ha, thúc đẩy các địa phương tại Đồng bằng sông Cửu Long linh hoạt chuyển đổi sang các mô hình lúa - tôm hoặc cây ăn quả để nâng cao thu nhập cho nông hộ.

Hiện nay, ngành nông nghiệp Việt Nam không chỉ dừng lại ở những con số tỷ USD kim ngạch, mà đang hướng tới xây dựng một nền sản xuất dựa trên giá trị, bền vững về môi trường và thịnh vượng cho người nông dân. Với sự đồng lòng của cả hệ thống chính trị và sự năng động của doanh nghiệp, mục tiêu 74 tỷ USD trong năm 2026 là hoàn toàn khả thi, tiếp tục khẳng định vị thế của Việt Nam là một "bếp ăn" và một mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị nông sản toàn cầu.

Áp dụng tiến bộ khoa học công nghệ được coi là một trong những động lực mạnh mẽ nhất phát triển nông nghiệp thời gian tới - Ảnh: VGP/Đỗ Hương

Mở rộng thị trường và chuẩn hóa chuỗi cung ứng

Thành công của nông nghiệp Việt Nam không chỉ đến từ sản xuất mà còn từ chiến lược đa dạng hóa thị trường và chuẩn hóa chất lượng. Trung Quốc tiếp tục là thị trường lớn nhất chiếm 28,4% thị phần, trong khi xuất khẩu sang châu Âu tăng lên 11,6% nhờ tận dụng hiệu quả các Hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới.

Công tác quản lý mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói đã trở thành "giấy thông hành" thiết yếu. Tính đến tháng 5/2026, cả nước đã có hơn 9.540 mã số vùng trồng và 1.525 mã số cơ sở đóng gói. Việc Trung Quốc xem xét cấp thêm hàng trăm mã số mới cho sầu riêng và các loại trái cây khác đang tạo ra dư địa tăng trưởng khổng lồ cho những tháng cuối năm.

Tuy nhiên, con đường đạt mốc 74 tỷ USD vẫn đối mặt với không ít thách thức từ thiên tai như El Nino và áp lực "chuyển đổi xanh" từ các thị trường khó tính. Các quy định khắt khe về giảm phát thải, truy xuất nguồn gốc (như quy định EUDR của châu Âu đối với cà phê) đòi hỏi nông dân và doanh nghiệp phải thay đổi phương thức canh tác theo hướng bền vững hơn.

Để hiện thực hóa mục tiêu 74 tỷ USD, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang triển khai quyết liệt 5 nhóm giải pháp trọng tâm:

Thích ứng biến đổi khí hậu, theo dõi sát diễn biến khí tượng, điều chỉnh cơ cấu mùa vụ và phát triển các bộ giống chịu hạn, mặn.

Tối ưu hóa hạ tầng, đầu tư mạnh vào hệ thống thủy lợi, tưới tiết kiệm và đặc biệt là hệ thống logistics lạnh để bảo quản nông sản tươi.

Chế biến sâu và thương hiệu, chuyển dịch mạnh mẽ từ xuất khẩu nguyên liệu thô sang các sản phẩm tinh chế có giá trị gia tăng cao, phát triển thương mại điện tử nông sản.

Liên kết chuỗi giá trị, thúc đẩy mô hình liên kết giữa doanh nghiệp và nông hộ thông qua các hợp tác xã để đảm bảo nguồn cung ổn định và chất lượng đồng nhất.

Khai thác dữ liệu, ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI) trong quản lý vùng trồng và dự báo thị trường để điều tiết sản xuất linh hoạt theo tín hiệu cầu của thế giới.

Nguyên Bộ trưởng Bộ NN&PTNT Lê Minh Hoan nhận định nông nghiệp Việt Nam đang ở bước ngoặt quan trọng: chuyển từ tư duy sản xuất (chú trọng năng suất, sản lượng) sang tư duy kinh tế nông nghiệp (tối ưu hóa giá trị và quản trị rủi ro). Những đứt gãy trong chuỗi cung ứng như hiện tượng thương lái "bỏ cọc" thực chất là biểu hiện của một hệ thống liên kết lỏng lẻo, thiếu năng lực tổ chức thị trường hiện đại và cơ chế chia sẻ rủi ro.

Để đạt được mục tiêu đề ra, nông nghiệp cần xây dựng một hệ sinh thái ngành hàng toàn diện. Hệ sinh thái này yêu cầu sự tham gia chặt chẽ của doanh nghiệp chế biến, logistics, ngân hàng, nhà khoa học và các hiệp hội để cùng điều phối thông tin, minh bạch dữ liệu và giảm sốc trước các biến động khó lường của thị trường toàn cầu.

Cốt lõi của sự chuyển đổi là hình thành lực lượng "nông dân chuyên nghiệp". Đây là những người sản xuất có tổ chức, hiểu biết về hợp đồng, tiêu chuẩn quốc tế và quản trị rủi ro thay vì sản xuất đơn lẻ. Trong đó, các hợp tác xã hiện đại đóng vai trò là trung tâm điều phối chất lượng và kết nối thị trường, tạo nên sức mạnh nội tại cho cộng đồng người sản xuất.