Hình ảnh khoáng chất bastnaesite chứa nguyên tố đất hiếm được chụp tại phòng thí nghiệm của Đại học Tokyo, Nhật Bản. (Nguồn: Getty Images)

Vị trí chiến lược của đất hiếm ngày càng được khẳng định như một trụ cột then chốt trong thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, củng cố năng lực bảo đảm an ninh quốc gia và gia tăng tầm ảnh hưởng chiến lược của các quốc gia trong cạnh tranh quyền lực toàn cầu.

Và Nhật Bản cũng không phải ngoại lệ trong dòng chảy đó, khi mà Tokyo cũng đang nỗ lực tái cấu trúc chuỗi cung ứng đất hiếm để giải quyết thách thức an ninh kinh tế.

Rủi ro trong sự phụ thuộc lớn

Đất hiếm là nhóm tài nguyên chiến lược giữ vai trò không thể thay thế trong chuỗi sản xuất, từ các công nghệ cốt lõi như điện tử, cơ khí chính xác cho tới các công nghệ tiên tiến phục vụ chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.

Tuy nhiên, nguồn cung đất hiếm toàn cầu có tính tập trung cao, trong đó Trung Quốc hiện kiểm soát khoảng 70% năng lực khai thác và tinh chế. Nhật Bản trong nhiều năm qua vẫn phụ thuộc nhiều vào nguồn nhập khẩu từ Trung Quốc. Riêng năm 2024, khoảng 60% tổng nguồn cung đất hiếm của Nhật Bản có xuất xứ từ thị trường này, làm gia tăng rủi ro về an ninh kinh tế và chuỗi cung ứng.

Về mặt ứng dụng trong công nghiệp, kim loại hiếm, đặc biệt là đất hiếm, giữ vai trò nền tảng đối với nhiều ngành sản xuất từ công nghệ trung bình đến công nghệ tiên tiến. Vật liệu này được sử dụng rộng rãi để chế tạo các vật liệu từ tính mạnh, nổi bật là nam châm neodymium, một thành phần then chốt trong mô-tơ điện, loa, rung phản hồi của điện thoại thông minh cũng như các thiết bị y tế có độ chính xác cao.

Trong lĩnh vực xe điện (EV), nam châm neodymium được tích hợp vào mô-tơ truyền động, bộ phận quyết định trực tiếp đến hiệu suất và độ bền của phương tiện.

Ngoài ra, kim loại hiếm còn đóng vai trò quan trọng trong các ngành hàng không vũ trụ, quốc phòng và sản xuất thiết bị chính xác, nơi đòi hỏi vật liệu có tính năng vượt trội, chịu được điều kiện khắc nghiệt và bảo đảm độ tin cậy cao.

Chính phạm vi ứng dụng rộng và tính không thể thay thế này đã khiến kim loại hiếm trở thành tài nguyên chiến lược đối với phát triển công nghiệp và an ninh công nghệ của Nhật Bản.

Sự phụ thuộc lớn vào nhập khẩu đã khiến đất nước Mặt trời mọc từng chịu tác động trực tiếp từ các biện pháp cấm vận và hạn chế xuất khẩu đất hiếm của Trung Quốc.

Động thái này trên thực tế đã khiến nguồn cung đất hiếm cho các doanh nghiệp Nhật Bản bị đình trệ, làm gián đoạn hoạt động sản xuất trong nhiều ngành công nghiệp công nghệ cao và phơi bày mức độ phụ thuộc chiến lược của Tokyo vào nguồn cung từ Trung Quốc.

Mới đây nhất, vào tháng 4/2025, nhằm đáp trả các biện pháp thuế quan do chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump công bố, Trung Quốc tiếp tục tuyên bố dừng xuất khẩu toàn cầu bảy nguyên tố đất hiếm then chốt.

Bước đi trên đã tạo ra một “cú sốc đất hiếm” cho Nhật Bản, buộc nước này phải nhận thức sâu sắc hơn về rủi ro an ninh kinh tế và thúc đẩy mạnh mẽ các nỗ lực đa dạng hóa nguồn cung cũng như tự chủ nguyên liệu trong dài hạn.

Nỗ lực đa tầng của Nhật Bản

Nhật Bản đang triển khai cách tiếp cận đa tầng nhằm ứng phó với tính dễ tổn thương của chuỗi cung ứng đất hiếm, qua đó từng bước đặt nền móng cho tự chủ chiến lược trong lĩnh vực tài nguyên then chốt này.

Trọng tâm trước mắt là đa dạng hóa nguồn cung, nhằm giảm thiểu mức độ phụ thuộc kéo dài vào Trung Quốc. Theo đó, Tokyo tăng cường nhập khẩu đất hiếm từ các khu vực khác, đặc biệt là các đối tác có độ tin cậy cao tại châu Á - Thái Bình Dương.

Nhiều doanh nghiệp Nhật Bản, với sự hỗ trợ và bảo lãnh tài chính từ Cơ quan Quốc gia về An ninh Năng lượng và Khoáng sản Nhật Bản (JOGMEC), đã chủ động đầu tư vào các công ty khai thác và tinh chế đất hiếm tại Australia và Pháp để bảo đảm nguồn cung dài hạn.

Đáng chú ý, từ tháng 11/2025, Nhật Bản chính thức bắt đầu nhập khẩu đất hiếm nặng do Lynas Rare Earths Ltd của đất nước chuột túi sản xuất - doanh nghiệp mà Tập đoàn Sojitz tham gia góp vốn và cho vay. Động thái này đánh dấu bước tiến thực chất trong chiến lược giảm phụ thuộc và củng cố an ninh tài nguyên của Nhật Bản.

Song song với đó, nền kinh tế lớn thứ 4 thế giới cũng thúc đẩy khai thác tiềm năng tài nguyên trong nước, đặc biệt là từ các mỏ khoáng sản dưới đáy biển sâu.

Một dấu mốc quan trọng là cuộc thử nghiệm khai thác bùn chứa đất hiếm ở độ sâu lên tới khoảng 6.000 mét dưới đáy biển ngoài khơi đảo Minamitorishima, được đánh giá là thành công về mặt kỹ thuật, đồng thời là thử nghiệm đầu tiên trên thế giới thu hồi bùn đất hiếm tại độ sâu như vậy.

Thành tựu này cho thấy tiềm năng đáng kể của nguồn tài nguyên biển sâu đối với an ninh đất hiếm của Nhật Bản. Tuy nhiên, quá trình tinh chế, chi phí khai thác và hiệu quả kinh tế vẫn đặt ra nhiều thách thức, đặc biệt là bài toán lợi nhuận trong dài hạn. Dù vậy, thử nghiệm này được xem là bước tiến chiến lược, mở ra triển vọng hiện thực hóa mục tiêu tự chủ nguồn cung đất hiếm trong nước trong tương lai.

Bên cạnh các giải pháp về nguồn cung, Nhật Bản đặc biệt chú trọng nghiên cứu công nghệ thay thế và công nghệ cắt giảm sử dụng đất hiếm. Chính phủ Nhật Bản đã triển khai nhiều chính sách hỗ trợ nghiên cứu và đổi mới vật liệu, trong đó trọng tâm là giảm hàm lượng vật liệu từ tính đất hiếm trong nam châm neodymium và phát triển các vật liệu thay thế có hiệu suất tương đương.

Cùng lúc, Nhật Bản cũng thúc đẩy tái chế và tái sử dụng theo mô hình kinh tế tuần hoàn thông qua các dự án nghiên cứu và phát triển công nghệ thu hồi, tinh chế đất hiếm từ xe điện và thiết bị gia dụng đã qua sử dụng. Các dự án này được kỳ vọng sẽ thu hồi các nguyên tố có độ tinh khiết cao, góp phần hình thành nguồn cung ổn định và bền vững trong nước.

Nhằm nâng cao khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng đất hiếm, Nhật Bản đang tích cực thúc đẩy hợp tác quốc tế và xây dựng các khung chiến lược đa phương với Mỹ. Trọng tâm của các cơ chế hợp tác này là ổn định nguồn cung, giảm rủi ro gián đoạn và phối hợp phát triển các vật liệu chiến lược phục vụ công nghiệp then chốt.

Thông qua liên kết quốc tế, Nhật Bản có thể đa dạng hóa chuỗi cung ứng, chia sẻ công nghệ và phân tán rủi ro địa chính trị, qua đó tăng cường an ninh kinh tế. Đây là hướng tiếp cận mang tính tất yếu, bởi mục tiêu tự chủ và ổn định chuỗi cung ứng khó có thể đạt được nếu chỉ dựa vào nỗ lực đơn phương.