Theo các chuyên gia của Liên Hợp Quốc, sự kết hợp giữa rủi ro địa chính trị và biến động khí hậu có thể tạo ra một “hiệu ứng sốc kép”, đe dọa trực tiếp đến chuỗi cung ứng năng lượng, phân bón và lương thực. Điều này đặc biệt nghiêm trọng với Đông Nam Á - khu vực phụ thuộc lớn vào nhập khẩu năng lượng và có vai trò quan trọng trong sản xuất nông nghiệp toàn cầu.

Nông nghiệp là nền tảng của nhiều nền kinh tế Đông Nam Á, đồng thời khu vực này đóng góp khoảng 9% kim ngạch xuất khẩu nông sản toàn cầu. Vì vậy, bất kỳ gián đoạn nào trong năng lượng, vận tải hoặc thời tiết đều có thể nhanh chóng lan rộng thành khủng hoảng lương thực và giá cả.

Eo biển Hormuz và rủi ro đối với năng lượng toàn cầu

Khi Mỹ và Israel phát động chiến tranh chống Iran, các quốc gia Đông Nam Á nằm trong số những nước đầu tiên và chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, do việc đóng cửa eo biển Hormuz có thể cắt đứt nguồn cung năng lượng và phân bón.

Các chính phủ trong khu vực, vốn phụ thuộc rất nhiều vào đường thủy, đã chạy đua tìm cách giảm tiêu thụ nhiên liệu: tại Philippines, nhiều công chức được chuyển sang làm việc bốn ngày một tuần; tại Việt Nam, các nhà tuyển dụng được khuyến khích cho phép làm việc từ xa; tại Thái Lan, các văn phòng được khuyến khích đặt điều hòa ở mức 27°C.

Tuần trước, các chính phủ Đông Nam Á bày tỏ hy vọng thỏa thuận hòa bình với Iran sẽ giúp khôi phục tự do hàng hải qua eo biển và ổn định kinh tế.

Hiện Mỹ đã dỡ bỏ lệnh phong tỏa các cảng của Iran ở vùng Vịnh, nhưng tương lai của eo biển Hormuz vẫn chưa chắc chắn khi các cuộc đàm phán hòa bình tiếp diễn.

Iran đã đe dọa đóng cửa eo biển nếu Israel tiếp tục tấn công Hezbollah ở Lebanon và cũng tuyên bố kế hoạch áp dụng phí hàng hải sau thời hạn đàm phán 60 ngày.

Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) cho rằng bất kỳ khoản phí nào cũng sẽ tạo ra một “tiền lệ nguy hiểm”.

Việc gián đoạn eo biển Hormuz đã gióng lên “lời cảnh tỉnh khắc nghiệt”, theo báo cáo của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA).

Trước khủng hoảng, khoảng 60% dầu thô nhập khẩu và một phần ba khí đốt nhập khẩu của Đông Nam Á đến từ Trung Đông. Hóa đơn nhập khẩu năng lượng của khu vực dự kiến đạt 160 tỷ USD năm nay, tăng gấp đôi so với 80 tỷ USD năm 2024, và có thể lên 245 tỷ USD vào năm 2035.

Khu vực này cũng phụ thuộc lớn vào phân bón nhập khẩu từ Trung Đông. FAO ước tính khoảng 3,3 triệu tấn sản lượng gạo tại châu Á - Thái Bình Dương đang gặp rủi ro do giảm sử dụng phân bón.

Chi phí năng lượng và phân bón tăng cao đang đẩy giá thực phẩm lên khắp khu vực. Tại Myanmar, giá giỏ thực phẩm cơ bản đã tăng 19% kể từ cuối tháng 2, trong khi giá cá như cá ngừ tăng mạnh do ngư dân thiếu nhiên liệu để ra khơi.

El Niño và tác động cộng hưởng lên an ninh lương thực

Song song với rủi ro địa chính trị, hiện tượng El Niño đang quay trở lại và được dự báo gây ra các hiện tượng thời tiết cực đoan tại nhiều khu vực châu Á - Thái Bình Dương, đặc biệt là hạn hán kéo dài và suy giảm năng suất nông nghiệp.

Theo NOAA, El Niño hiện đang hoạt động tại vùng nhiệt đới Thái Bình Dương và có thể tạo ra tác động nghiêm trọng đối với sản xuất lương thực toàn cầu. Trong một báo cáo mới, FAO nhấn mạnh mối lo ngại lớn nhất nằm ở sự tương tác giữa El Niño và các cú sốc thị trường do khủng hoảng Trung Đông gây ra.

FAO ước tính rằng trong kịch bản xấu nhất, khi eo biển Hormuz bị gián đoạn, khoảng 7-8 triệu tấn gạo tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương có thể gặp rủi ro. Những quốc gia dễ bị tổn thương nhất bao gồm Thái Lan - nơi đang chịu dấu hiệu hạn hán rõ rệt - cùng với Indonesia, Philippines và một số quốc đảo Thái Bình Dương.

Theo FAO, Thái Lan được xem là ví dụ điển hình cho rủi ro “kép” khi vừa phụ thuộc vào giá năng lượng và phân bón toàn cầu, vừa chịu ảnh hưởng trực tiếp của thời tiết cực đoan.

Tác động của khủng hoảng này không chỉ giới hạn trong khu vực. Theo ông Maximo Torero, nhà kinh tế trưởng của FAO, các hệ quả có thể lan ra toàn cầu dưới dạng giá thực phẩm tăng, nguồn cung khan hiếm hơn, thu nhập nông dân giảm và áp lực lớn hơn lên các nhóm dân cư dễ tổn thương.

Ông nhấn mạnh rằng cú sốc này mang tính toàn cầu vì nó ảnh hưởng đồng thời đến năng lượng, phân bón, vận tải, thương mại và giá lương thực.

Các chuyên gia cũng cảnh báo rằng tình trạng bất ổn này có thể làm thay đổi sâu sắc cán cân kinh tế và địa chính trị trong khu vực. Khi các điểm nghẽn vận tải biển bị “vũ khí hóa”, chi phí thương mại toàn cầu sẽ tiếp tục tăng cao.

Theo các nhà phân tích, điểm yếu về năng lượng của Đông Nam Á cũng có thể mở ra cơ hội cho một số quốc gia khác, trong đó có Nga, gia tăng ảnh hưởng tại khu vực thông qua hợp tác năng lượng. Trong thời gian gần đây, Moscow đã thúc đẩy nhiều thỏa thuận với các nước châu Á, bao gồm các dự án liên quan đến dầu khí, nhiên liệu và năng lượng hạt nhân dân sự.

Các diễn biến này cho thấy cuộc khủng hoảng không chỉ là vấn đề kinh tế hay khí hậu đơn thuần, mà còn có thể trở thành một yếu tố định hình lại quan hệ quốc tế trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương trong những năm tới.