Cuộc dịch chuyển âm thầm

Vào một buổi sáng cuối tháng 11, chỉ 2 ngày trước khi các nhà lãnh đạo của những nền kinh tế hàng đầu thế giới nhóm họp tại Johannesburg cho Hội nghị Thượng đỉnh G20 năm 2025, Thống đốc Ngân hàng Trung ương Nam Phi và Trung Quốc đã gặp nhau tại Pretoria để ra mắt một hệ thống mà nhiều người dự đoán có thể khiến thương mại quốc tế dần thoát khỏi sự thống trị của đồng USD.

Tại buổi lễ diễn ra ở Ngân hàng Dự trữ Nam Phi (SARB) cùng ngày, Standard Bank – ngân hàng lớn nhất châu Phi xét theo tổng tài sản – chính thức trở thành ngân hàng đầu tiên trên lục địa này kết nối trực tiếp với Hệ thống Thanh toán Liên ngân hàng Xuyên biên giới (CIPS) của Trung Quốc.

Việc tích hợp này cho phép các doanh nghiệp châu Phi thanh toán trực tiếp với Trung Quốc bằng đồng nhân dân tệ, không cần thông qua bất kỳ đồng tiền trung gian nào, đặc biệt là USD.

Đồng USD đã giữ vai trò đồng tiền dự trữ chủ chốt của thế giới kể từ sau Thế chiến II và hiện được sử dụng trong hơn 80% các giao dịch thương mại quốc tế. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, các cuộc thảo luận về những lựa chọn thay thế USD ngày càng sôi động, đặc biệt tại các nền kinh tế đang phát triển ở khu vực Nam bán cầu.

Xu hướng này được thúc đẩy mạnh mẽ bởi nhóm BRICS, gồm Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc và Nam Phi, cùng với các thành viên mới như Ai Cập, Ethiopia, Indonesia, Iran và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất.

Không chỉ Nam Phi, Brazil cũng đã tích hợp vào CIPS và ngày càng sử dụng đồng nội tệ real cùng nhân dân tệ trong thanh toán thương mại song phương với Trung Quốc, chẳng hạn trong các giao dịch mua bán đậu nành, thay vì dựa vào USD.

Nhiều quốc gia khác cũng đang đẩy mạnh việc sử dụng tiền tệ nội địa: Ấn Độ và UAE giao dịch bằng rupee và dirham; Trung Quốc và UAE thanh toán LNG bằng nhân dân tệ; Trung Quốc sử dụng nhân dân tệ trong thương mại với Argentina, Iraq và Ả Rập Xê Út.

Trung Quốc và Nga đã chuyển mạnh sang thanh toán bằng tiền tệ địa phương, một phần để né các biện pháp trừng phạt của phương Tây. Phần lớn thương mại dầu mỏ giữa Trung Quốc với Iran và Nga hiện được thanh toán bằng nhân dân tệ, trong khi Ấn Độ và Nga cũng gia tăng sử dụng rupee và rúp trong giao dịch song phương.

Ở cấp độ nhóm, BRICS đang thúc đẩy dự án tiền tệ kỹ thuật số Bridge, nhằm cho phép các nước thành viên giao dịch mà không cần thông qua USD và hệ thống SWIFT – mạng lưới nhắn tin tài chính toàn cầu chịu ảnh hưởng lớn từ các quy định của Mỹ và EU. Dù chưa chính thức đi vào hoạt động, một mô hình vận hành của Bridge dự kiến sẽ được trình bày tại Hội nghị Thượng đỉnh BRICS năm nay ở Ấn Độ.

Theo các nhà phân tích, thương mại song phương cho phép các quốc gia tự thỏa thuận điều kiện giao dịch vốn luôn là một phần của kinh tế quốc tế. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là tần suất và quy mô của những giao dịch như vậy đang gia tăng, khi động lực giảm phụ thuộc vào USD ngày càng rõ nét.

“Chi phí ẩn” mang lại lợi ích cho Mỹ

Trong nhiều thập kỷ, Mỹ, với tư cách là nền kinh tế lớn nhất thế giới, đã chi phối thương mại toàn cầu. Song ảnh hưởng đó đang suy giảm, khi Trung Quốc vươn lên mạnh mẽ, đặc biệt tại khu vực Nam bán cầu, nơi chiếm khoảng 85% dân số thế giới và gần một nửa GDP toàn cầu.

Tại châu Phi, Trung Quốc là nguồn cung nhập khẩu lớn nhất của lục địa này trong năm 2024, tiếp theo là EU, Ấn Độ và Mỹ, theo dữ liệu Comtrade của Liên hợp quốc. Vì vậy, theo các chuyên gia, việc thanh toán thương mại song phương bằng tiền tệ địa phương hoặc tích hợp CIPS là lựa chọn hợp lý về mặt kinh tế.

“Mỗi giao dịch bằng USD đều kèm theo một ‘chi phí ẩn’ mang lại lợi ích cho Mỹ,” bà Sanusha Naidu, nhà phân tích chính sách đối ngoại tại Viện Institute for Global Dialogue (Nam Phi), nhận định.

Tuy nhiên, theo Giáo sư Danny Bradlow thuộc Trung tâm Phát triển Học thuật, Đại học Pretoria, giao dịch bằng tiền tệ nội địa vẫn đối mặt với nhiều thách thức, không chỉ về tính khả thi mà còn về tính thực tiễn. Dù các quốc gia có thể lựa chọn bất kỳ đồng tiền nào để giao dịch, câu hỏi đặt ra là liệu họ có sẵn sàng nắm giữ và dự trữ tiền tệ của đối tác hay không.

Ví dụ, nếu hai nước ít giao thương với nhau như Botswana và Mexico muốn trao đổi hàng hóa, việc đổi pula và peso sang USD, đồng tiền có tính thanh khoản cao, sẽ thực tế hơn so với việc tích trữ tiền tệ của nhau.

Ngoài ra, theo bà Shirley Yu, Giám đốc điều hành ACME Macro Advisory và Giám đốc Sáng kiến Trung Quốc - châu Phi tại Trường Kinh tế London, cơ sở hạ tầng hỗ trợ thanh toán bằng tiền tệ địa phương cần được xây dựng đầy đủ để đảm bảo khả năng mở rộng.

Bên cạnh CIPS, bà nhắc đến BRICS Pay và Project mBridge, các nền tảng thanh toán và tiền tệ kỹ thuật số đa ngân hàng trung ương dựa trên công nghệ blockchain, nhưng nhấn mạnh rằng những hệ thống này vẫn cần thời gian để hoàn thiện.

Dù số lượng giao dịch bằng tiền tệ nội địa đang tăng lên, chúng vẫn chỉ chiếm một phần nhỏ so với các giao dịch qua SWIFT và USD. Đồng nhân dân tệ hiện vẫn tham gia vào chưa đến 10% thương mại toàn cầu, dù đã vượt đồng euro về vai trò tiền tệ thanh toán thương mại.

USD suy giảm “từ từ”

Theo ông Bradlow, điều thay đổi mạnh mẽ nhất không phải là cấu trúc hệ thống, mà là “động lực để thay đổi và phát triển các phương án thay thế”. Một trong những tín hiệu rõ ràng là giá vàng tăng mạnh, phản ánh xu hướng phòng ngừa rủi ro trước USD.

Các quốc gia không còn coi USD là tài sản dự trữ hoàn toàn ổn định, mà đang chủ động quản lý rủi ro phụ thuộc vào đồng tiền này, bà Naidu cho biết. Việc giá vàng và bạc tăng cao là dấu hiệu của sự suy giảm niềm tin vào USD.

Ông Chris Weafer, chuyên gia phân tích đầu tư tại Macro-Advisory, thì cho rằng những biến động chính trị tại Mỹ đã góp phần làm gia tăng sự thiếu tin tưởng này. “Sự khó đoán trong chính sách của Tổng thống Donald Trump cùng gánh nặng nợ công khổng lồ khiến USD không còn an toàn và dễ dự báo như trước”, ông nói, trong bối cảnh nợ công của Mỹ đã vượt 38 nghìn tỷ USD.

Dù vậy, hầu hết các chuyên gia đều cho rằng USD vẫn sẽ duy trì vai trò trung tâm trong trung và dài hạn. “USD sẽ tiếp tục là đồng tiền tham chiếu toàn cầu, từ định giá dầu mỏ đến dự trữ của các ngân hàng trung ương”, Weafer nhận định, đồng thời khẳng định hiện chưa có đồng tiền nào đủ khả năng thay thế USD.

Điều mà các nước Nam bán cầu và BRICS tìm kiếm không hẳn là một đồng tiền thay thế USD, mà là sự đa dạng hóa và những hệ thống thanh toán bổ sung, giúp họ giảm phụ thuộc vào SWIFT và cấu trúc tài chính do phương Tây chi phối. Tuy nhiên, ngay cả các phương án này vẫn phần nào dựa vào USD như một đơn vị tham chiếu.

Ở chiều ngược lại, Mỹ được cho là sẽ làm mọi cách để bảo vệ vị thế thống trị của USD. Bà Yu cho biết Đạo luật Genius (khuôn khổ pháp lý cho việc phát hành và giám sát stablecoin gắn với USD) là một nỗ lực nhằm củng cố vai trò toàn cầu của đồng tiền này. “USD là nền tảng của sức mạnh quốc gia và an ninh của Mỹ, và sự thống trị đó sẽ được bảo vệ bằng mọi giá”, bà nói.

Bốn trụ cột sức mạnh của Mỹ gồm an ninh, tài chính, tri thức và sản xuất đều gắn chặt với USD. Khi các quốc gia ngày càng thận trọng với rủi ro từ đồng tiền này và khi các hệ thống thanh toán thay thế xuất hiện, những trụ cột đó có nguy cơ suy yếu.

Vì vậy, dù USD không đối mặt với sự sụp đổ đột ngột, nó đang bước vào giai đoạn suy giảm “từ từ”, theo bà Naidu. Bà cho rằng quá trình này có thể gây hậu quả nghiêm trọng hơn so với sự sụp đổ nhanh chóng.

Trong viễn cảnh rất dài hạn, nếu một đồng tiền đủ sức thách thức USD xuất hiện, nhiều chuyên gia cho rằng đó có thể là nhân dân tệ của Trung Quốc, đặc biệt tại các nền kinh tế đang phát triển. Một bước ngoặt thực sự, theo bà Yu, sẽ xảy ra nếu “petroyuan” thay thế “petrodollar” trong định giá và thanh toán dầu mỏ toàn cầu.

Tuy nhiên, kết luận chung của các nhà phân tích là hiện không có mối đe dọa tức thì hay trung hạn nào đối với USD. Nguyên nhân không hẳn vì đồng USD đang làm tốt hơn, mà bởi thương mại toàn cầu hiện vẫn thiếu những lựa chọn thay thế thực sự khả thi.