Tại họp báo thường kỳ của Bộ Khoa học & Công nghệ, TS. Trần Hậu Ngọc - Phó Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia (Bộ KH&CN) nhấn mạnh, pháp luật về tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và chất lượng sản phẩm hàng hóa đang đóng vai trò trọng tâm trong quản lý an toàn thực phẩm - nhất là những tháng cao điểm tiêu dùng như dịp Tết. Những quy định này không chỉ định hướng cho cơ quan quản lý mà còn là cơ sở pháp lý bắt buộc để tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm tuân thủ trong mối quan hệ với người tiêu dùng.

Trong bối cảnh hàng giả, hàng kém chất lượng còn diễn biến phức tạp - đặc biệt là trên môi trường thương mại điện tử - việc đổi mới pháp luật và áp dụng các công cụ đo lường, truy xuất nguồn gốc, nhãn điện tử theo quy định mới của pháp luật là nhu cầu cấp thiết.

Được Quốc hội khóa XV thông qua năm 2025, hai luật quan trọng liên quan trực tiếp đến kiểm soát chất lượng sản phẩm - trong đó có thực phẩm - đã bắt đầu có hiệu lực từ ngày 1/1/2026:

Luật số 70/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật; Luật số 78/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa.

Luật số 70/2025/QH15 nhấn mạnh tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật là công cụ quản lý nhà nước mang tính nền tảng, được áp dụng trong mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội nhằm bảo đảm an toàn, chất lượng sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ và thúc đẩy đổi mới, nâng cao năng lực cạnh tranh. Điều này đưa tiêu chuẩn kỹ thuật vượt hơn vai trò kỹ thuật đơn thuần, trở thành cơ chế pháp lý định hướng thị trường và bảo vệ người tiêu dùng.

Luật mới cũng làm rõ khái niệm “tiêu chuẩn” là các quy định dùng để phân loại, đánh giá sản phẩm phù hợp với yêu cầu quản lý an toàn và chất lượng, còn “quy chuẩn kỹ thuật” là các yêu cầu bắt buộc phải tuân thủ để bảo đảm an toàn sức khỏe con người và quyền lợi người tiêu dùng.

Đi kèm với đó là quy trình đánh giá sự phù hợp như thử nghiệm, giám định, chứng nhận hợp chuẩn và hợp quy - là căn cứ pháp lý để kiểm soát chất lượng thực phẩm trên thị trường.

Luật số 78/2025/QH15 bổ sung nguyên tắc quản lý chất lượng sản phẩm hàng hóa theo mức độ rủi ro, buộc các tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh phải công bố chuẩn áp dụng và chứng nhận phù hợp theo quy định, đồng thời đảm bảo minh bạch và không gây rào cản kỹ thuật không cần thiết.

Quy định này góp phần phân loại rõ trách nhiệm quản lý giữa các nhóm thực phẩm - từ thấp rủi ro đến cao rủi ro, và yêu cầu minh bạch thông tin sản phẩm đối với nhóm rủi ro cao như thực phẩm tươi sống hoặc sản phẩm đóng gói sẵn.

Luật pháp mới định hướng áp dụng rộng rãi công nghệ trong quản lý chất lượng - bao gồm truy xuất nguồn gốc, nhãn điện tử, mã số mã vạch và hộ chiếu số sản phẩm. Đây không chỉ là các công cụ kỹ thuật mà còn là yêu cầu pháp luật nhằm tăng minh bạch thông tin và truy trách nhiệm pháp lý của cơ quan quản lý và doanh nghiệp trong toàn chuỗi sản xuất - lưu thông - tiêu thụ thực phẩm.

Đến nay, Bộ Khoa học và Công nghệ đã công bố 1.173 tiêu chuẩn quốc gia về thực phẩm còn hiệu lực, trong đó có 16 tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm, 33 tiêu chuẩn về truy xuất nguồn gốc và 25 tiêu chuẩn về mã số, mã vạch.

Trên cơ sở hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật đã được ban hành, người dân có thể chủ động lựa chọn những sản phẩm đáp ứng yêu cầu về chất lượng, có công bố hợp chuẩn, hợp quy và đầy đủ thông tin ghi nhãn theo quy định.

Bên cạnh đó, việc sử dụng các công cụ công nghệ như mã số, mã vạch, QR code để tra cứu, xác thực thông tin sản phẩm cũng là giải pháp cần thiết, góp phần giúp người tiêu dùng nhận diện nguồn gốc, chất lượng thực phẩm và hạn chế rủi ro trong quá trình mua sắm, sử dụng thực phẩm dịp Tết.

Việc xây dựng hệ thống giám sát chất lượng sản phẩm quốc gia, tổng hợp dữ liệu từ tiêu chuẩn, kiểm định, đánh giá phù hợp và phản ánh từ người tiêu dùng, tạo cơ sở pháp lý vững chắc để cơ quan chức năng phát hiện sớm và xử lý kịp thời hành vi vi phạm như thực phẩm bẩn, hàng giả, khai sai tiêu chuẩn.