Từ ngày 1/6 xăng sinh học E10 chính thức được triển khai trên phạm vi toàn quốc. Sự kiện này không chỉ đánh dấu một bước ngoặt trong quá trình chuyển đổi năng lượng của Việt Nam mà còn mở ra cơ hội lớn cho ngành nông nghiệp khi lần đầu tiên một loại nhiên liệu có khả năng tạo ra thị trường tiêu thụ quy mô lớn cho nông sản trong nước.

Cây sắn bước vào chuỗi giá trị năng lượng

Trong cơ cấu phát thải của nền kinh tế, giao thông vận tải là một trong những lĩnh vực phát thải khí nhà kính lớn nhất. Trong khi đó, quá trình điện hóa giao thông vẫn cần nhiều năm để hoàn thiện hạ tầng sạc, thay đổi thói quen tiêu dùng và từng bước thay thế đội xe hiện hữu. Trong giai đoạn chuyển tiếp, E10 được xem là giải pháp khả thi nhất bởi có thể sử dụng ngay trên phần lớn phương tiện đang lưu hành.

Theo Bộ Công thương, khi E10 được triển khai trên toàn quốc, nhu cầu ethanol của Việt Nam sẽ đạt khoảng 92.000 - 100.000 m³ mỗi tháng. Trong khi đó, sản lượng trong nước hiện mới đạt khoảng 25.000 m³/tháng. Khoảng chênh lệch rất lớn này cho thấy dư địa phát triển của ngành công nghiệp ethanol còn vô cùng rộng mở.

Thứ trưởng Bộ Công thương Nguyễn Sinh Nhật Tân đánh giá việc phát triển nhiên liệu sinh học không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn thúc đẩy sản xuất nông nghiệp thông qua việc mở rộng đầu ra tại chỗ cho nhiều loại nông sản.

Hiện nay, phần lớn các nhà máy ethanol tại Việt Nam sử dụng nguyên liệu chính là sắn lát khô. Đây là loại cây trồng từng được xem là "cứu cánh" cho nhiều vùng đất nghèo, đất dốc và khô hạn. Dù ít được nhắc tới như lúa gạo hay cà phê, sắn vẫn là một trong những mặt hàng nông sản xuất khẩu quan trọng của Việt Nam.

Theo số liệu năm 2024, diện tích trồng sắn cả nước đạt khoảng 511.000 ha với tổng sản lượng hơn 10,4 triệu tấn. Năng suất bình quân đạt 20,4 tấn/ha, trong đó nhiều địa phương như Tây Ninh đạt trên 33 tấn/ha, thuộc nhóm cao nhất cả nước.

Năm 2025, xuất khẩu sắn và các sản phẩm từ sắn mang về 1,26 tỷ USD, đưa Việt Nam trở thành nước xuất khẩu sắn lớn thứ ba thế giới. Tuy nhiên, đằng sau con số tỷ USD là thực tế đáng lo ngại khi lượng xuất khẩu tăng hơn 52% nhưng giá trị chỉ tăng gần 10%.

Điều đó cho thấy ngành sắn vẫn chủ yếu dựa vào xuất khẩu nguyên liệu với giá trị gia tăng thấp. Đáng chú ý hơn, khoảng 94% lượng sắn xuất khẩu đang phụ thuộc vào thị trường Trung Quốc, khiến ngành hàng này đối mặt nhiều rủi ro về giá cả và thị trường tiêu thụ.

Trong bối cảnh đó, việc phát triển ngành ethanol được xem là cơ hội để tái định vị cây sắn trong chuỗi giá trị mới. Thay vì chỉ bán nguyên liệu thô ra nước ngoài, sắn có thể được chế biến thành nhiên liệu sinh học phục vụ thị trường trong nước, tạo ra giá trị gia tăng cao hơn và ổn định hơn.

Theo các nghiên cứu trước đây, để sản xuất 100 triệu lít ethanol cần khoảng 250.000 tấn sắn lát khô, tương đương 600.000 tấn sắn củ tươi. Với năng suất trung bình khoảng 20 tấn/ha, diện tích vùng nguyên liệu cần thiết vào khoảng 30.000 ha.

Khi nhu cầu ethanol tăng lên cùng với việc mở rộng sử dụng E10, thị trường trong nước có thể trở thành "điểm tựa" mới cho ngành sắn thay vì phụ thuộc gần như hoàn toàn vào xuất khẩu.

Hệ sinh thái nhiên liệu sinh học từ nông nghiệp

Không chỉ dừng lại ở cây sắn, việc triển khai E10 còn mở ra triển vọng hình thành một ngành công nghiệp sinh học dựa trên thế mạnh nông nghiệp của Việt Nam.

Hiện cả nước có bốn nhà máy ethanol đang hoạt động tại Đồng Nai, Quảng Nam, Quảng Ngãi và Đắk Tô. Hai nhà máy khác vẫn đang trong quá trình tái cơ cấu và hoàn thiện kỹ thuật.

Việc vận hành trở lại các nhà máy nhiên liệu sinh học được đánh giá là tín hiệu tích cực đối với người sản xuất nguyên liệu, đồng thời tạo động lực thu hút đầu tư vào lĩnh vực chế biến sâu.

Đáng chú ý, cuối tháng 2/2026, Chính phủ đã ban hành Chỉ thị 07 giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường nghiên cứu cơ chế phát triển vùng nguyên liệu phục vụ sản xuất nhiên liệu sinh học, ưu tiên cây phi lương thực, phụ phẩm nông nghiệp và các mô hình kinh tế tuần hoàn. Đây là hướng đi phù hợp với xu thế quốc tế.

Hiện Mỹ là quốc gia sản xuất ethanol lớn nhất thế giới với sản lượng khoảng 65 triệu m³ mỗi năm, chủ yếu từ ngô. Brazil đứng thứ hai với nguyên liệu chủ yếu là mía đường. Trong khi đó, Ấn Độ nổi lên như một hình mẫu thành công khi tận dụng linh hoạt nhiều nguồn nguyên liệu khác nhau như ngô, mía và gạo để phát triển ngành công nghiệp ethanol.

Sự phát triển mạnh mẽ của ethanol tại Ấn Độ gắn liền với chính sách nâng tỷ lệ phối trộn lên E20. Điều này tạo ra thị trường tiêu thụ khổng lồ cho nông sản trong nước, đồng thời giảm đáng kể chi phí nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch.

Theo PGS-TS Nguyễn Hồng Quân, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế tuần hoàn (ICED), Việt Nam hoàn toàn có thể tận dụng lợi thế là quốc gia nông nghiệp để phát triển ngành ethanol quy mô lớn.

Không chỉ sắn mà nhiều loại nông sản khác, thậm chí phụ phẩm nông nghiệp và thực phẩm dư thừa tại các đô thị lớn cũng có thể trở thành nguyên liệu sản xuất nhiên liệu sinh học. Xa hơn, Việt Nam còn có thể tận dụng nguồn nguyên liệu từ các quốc gia trong lưu vực sông Mê Kông như Lào và Campuchia để hình thành chuỗi cung ứng ethanol mang tính khu vực.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa tiềm năng này, ngành nông nghiệp cần vượt qua nhiều rào cản như sản xuất còn phân mảnh, liên kết chuỗi yếu, hạ tầng logistics và chế biến chưa đồng bộ. Nếu giải quyết được những điểm nghẽn đó, ethanol không chỉ là sản phẩm năng lượng mà còn có thể trở thành ngành công nghiệp tạo giá trị mới cho nông nghiệp Việt Nam.