Niềm vui biến thành nỗi ám ảnh tài chính

Cuối năm 2021, vợ chồng anh Hoàng Mạnh Cường (35 tuổi, làm việc tại Hà Nội) quyết định “xuống tiền” mua căn hộ đầu tiên sau nhiều tháng được môi giới thuyết phục. Số tiền tiết kiệm của cả hai lúc đó chỉ hơn 350 triệu đồng, nhưng môi giới khẳng định số vốn này là “quá đủ” để sở hữu căn hộ 2,9 tỷ đồng trong một dự án mới mở bán.

Lời mời mọc rất quen thuộc: chỉ cần đóng 12% giá trị, phần còn lại ngân hàng cho vay với lãi suất ưu đãi 6,5% trong hai năm đầu, kèm ân hạn nợ gốc. “Anh chị chỉ trả lãi khoảng 11 triệu mỗi tháng, nhẹ tênh”, môi giới nhấn mạnh.

Lo sợ giá tăng, lại nghe thông tin căn hộ “năm sau chắc chắn lên 3,5 tỷ”, vợ chồng anh Cường quyết định ký hợp đồng ngay trong tuần. Trong suy nghĩ của họ, đây là bước ngoặt để thoát cảnh đi thuê và bắt đầu “tài sản để dành” cho tương lai.

Thời điểm ký hợp đồng, mọi thứ dường như nằm trong tầm kiểm soát. Khoản trả hàng tháng chỉ khoảng hơn 10 triệu đồng tiền lãi, thấp hơn đáng kể so với thu nhập của hai vợ chồng. Với mức chi này, anh Cường tin rằng việc mua nhà là hoàn toàn “vừa sức”, thậm chí còn nhẹ hơn so với tưởng tượng ban đầu.

Tuy nhiên, điều anh không lường hết là mức chi phí đó chỉ mang tính tạm thời. Khi lãi suất ưu đãi kết thúc và chuyển sang mức thả nổi, khoản tiền phải trả mỗi tháng tăng lên đáng kể do bắt đầu tính cả gốc lẫn lãi. Nghĩa vụ tài chính hàng tháng dần tiến sát ngưỡng 16 triệu đồng, tạo áp lực rõ rệt lên dòng tiền gia đình nhưng gia đình anh chị vẫn cố gắng với niềm tin căn nhà sẽ thuộc về mình.

Tình hình căng thẳng hơn khi đầu năm 2026, mặt bằng lãi suất cho vay mua nhà có xu hướng tăng trở lại khi nhiều khoản vay bước vào kỳ điều chỉnh. Tại không ít ngân hàng, lãi suất thả nổi được ghi nhận dao động quanh mức 12 - 14%/năm, thậm chí có thời điểm tiệm cận 15% đối với một số khoản vay có biên độ cao. Và khoản vay của gia đình anh Cường cũng được điều chỉnh lên 12,5% và dư nợ gốc còn khá lớn.

Với những người vay tỷ lệ lớn ngay từ đầu, biến động này nhanh chóng tạo ra cú sốc tài chính. Khoản trả hàng tháng từ mức “dễ thở” ban đầu có thể tăng lên gần gấp đôi đẩy tổng nghĩa vụ trả nợ lên sát hoặc vượt ngưỡng chịu đựng của nhiều gia đình, với trường hợp anh Cường, con số phải trả hàng tháng đã lên mức 20 triệu đồng.

Cùng lúc đó, chi phí sinh hoạt cũng không ngừng gia tăng do tác động của giá cả léo tháng khiến giá cả hàng hóa, tiền thuê dịch vụ, chi tiêu gia đình… đều tăng lên theo thời gian, khiến phần thu nhập còn lại sau khi trả nợ ngày càng thu hẹp.

Trong bối cảnh đó, áp lực tài chính gia đình không chỉ đến từ lãi suất, mà còn từ việc dòng tiền ngày càng bị bào mòn.

“Tôi từng nghĩ chỉ cần trả được khoản vay trong những năm đầu là mọi thứ sẽ ổn. Nhưng thực tế, càng về sau áp lực càng lớn vì tiền trả nợ tăng lên, trong khi chi phí sống cũng tăng theo”, anh Cường chia sẻ.

Câu chuyện của anh Cường phản ánh một thực tế phổ biến: nhiều người mua nhà không gặp khó khăn ở thời điểm bắt đầu, mà rơi vào áp lực sau đó, khi lãi suất tăng và chi phí sinh hoạt leo thang. Và khi đó, giấc mơ an cư dễ dàng biến thành một bài toán tài chính đầy áp lực trong nhiều năm.

Mua nhà thông minh: Chuẩn bị đủ và vay trong giới hạn an toàn

Theo các phân tích của chuyên gia tài chính, vấn đề không nằm ở việc anh Cường vay mua nhà, mà ở chỗ anh đã vay với tỷ lệ quá cao so với khả năng tài chính thực tế, trong khi lại dựa vào một mức lãi suất thấp chỉ tồn tại trong ngắn hạn để tính toán.

Chia sẻ với VietnamFinance, ông Phạm Thanh Ngọc, Giám đốc Tư vấn Tài chính Cá nhân & Quản lý Gia sản (CPWO), Công ty Blue Horizon Financial cho rằng, điều khiến nhiều gia đình trẻ rơi vào vòng xoáy tài chính không nằm ở căn hộ họ mua, mà ở cách họ tiếp cận khoản vay. Khái niệm “đủ điều kiện vay” và “đủ khả năng sở hữu” là không giống nhau. Với 350 triệu đồng, người mua có thể được ngân hàng giải ngân, được chủ đầu tư hỗ trợ ân hạn nợ gốc và hưởng lãi suất ưu đãi trong hai năm đầu.

Tuy nhiên, điều này chỉ chứng minh rằng ngân hàng chấp nhận cho vay, chứ không đảm bảo người mua thực sự đủ năng lực tài chính để duy trì khoản nợ dài hạn. Trong suốt thời gian ân hạn, người vay chỉ trả lãi, nợ gốc không giảm.

Lãi suất ưu đãi - thường được quảng bá như “điểm cộng” hấp dẫn nhất khi mở bán - thực chất chỉ là một giai đoạn tạm thời. “Lãi suất ưu đãi trong hai năm đầu chỉ là lương khô của ngân hàng. Món ăn chính của họ là lãi suất thả nổi về sau”, ông Ngọc bình luận.

Khi hết thời hạn ưu đãi, lãi suất cho vay thường điều chỉnh về mức 9-11%/năm, khiến số tiền người vay phải trả tăng gần gấp đôi.

Nếu trong hai năm đầu, khoản trả lãi chỉ khoảng 11 triệu đồng/tháng, thì từ năm thứ ba trở đi, con số này có thể lên tới 19,5 - 21 triệu đồng/tháng cho cả gốc và lãi. Đây mới là mức nghĩa vụ tài chính mà người mua phải gánh trong suốt 15 – 20 năm tiếp theo một áp lực không nhỏ với những gia đình có thu nhập trung bình.

Một sai lầm phổ biến khác là tâm lý mua nhà theo cảm xúc, đặc biệt trong giai đoạn thị trường sôi động. Nhiều người đưa ra quyết định vì sợ “bỏ lỡ cơ hội”, sợ giá tăng lên 3,5 tỷ như lời quảng cáo, hơn là dựa trên nhu cầu thực sự hoặc khả năng tích lũy. Nhưng thị trường bất động sản luôn vận động theo chu kỳ, sau tăng nóng thường là điều chỉnh.

Với những người mua ở đỉnh giá bằng vốn mỏng, giai đoạn giảm giá kéo dài có thể khiến kế hoạch tài chính bị phá vỡ hoàn toàn. Họ không thể bán vì sẽ lỗ nặng, nhưng cũng không thể dừng lại vì khoản trả nợ mỗi tháng đã chiếm tỷ trọng lớn trong thu nhập gia đình.

“Giả sử một cặp vợ chồng có thu nhập 50 triệu đồng/tháng, nếu khoản trả nợ hàng tháng lên đến 20 triệu thì đã chiếm 40% tổng thu nhập. Khi đó, câu hỏi không chỉ là ‘có trả nổi hay không’, mà là: tiền học cho con, tiền tiết kiệm hưu trí, quỹ dự phòng khẩn cấp - tất cả sẽ được xoay xở như thế nào?”, ông Ngọc nêu vấn đề.

Theo ông Ngọc, kinh nghiệm nhiều năm tư vấn cho thấy, không phải ai cũng có thể mua nhà ngay và đó không phải điều xấu. Điều quan trọng là mua đúng thời điểm và đúng khả năng tài chính của bản thân.

Thứ nhất, người mua cần chuẩn bị từ 30-50% tiền mặt thực sự. Với căn hộ 2,9 tỷ đồng, điều này tương đương khoảng 870 triệu - 1,45 tỷ đồng. Đây chính là “lớp đệm” giúp người mua không bị lỗ nặng khi thị trường điều chỉnh, đồng thời giữ khoản vay ở mức an toàn.

Nếu chưa đủ số tiền này, ông Ngọc khuyến nghị hai phương án thực tế. Phương án A là ở thuê trong khi tiếp tục tích lũy. Nhiều người cho rằng thuê nhà là “phí tiền”, nhưng thực tế nếu thuê với chi phí 8-10 triệu đồng mỗi tháng và tiết kiệm thêm 10 triệu, sau 3-4 năm họ có thể tích lũy đủ 30-40% để mua nhà an toàn hơn.

Phương án B là lựa chọn nhà ở các thành phố vệ tinh thay vì trung tâm. Mua căn hộ dưới 2 tỷ đồng tại Bình Dương, Đồng Nai hay các khu vực tương tự giúp giảm áp lực vay, đồng thời có thể cho thuê để tạo dòng tiền trả nợ. Với tỷ lệ vốn cao hơn, gia đình cũng an toàn hơn trước biến động thị trường.

Thứ hai, ông Ngọc nhấn mạnh, không nên mua nhà khi thị trường đang sôi sốt. Dấu hiệu cảnh báo bao gồm: xếp hàng mua, nhân viên kinh doanh liên tục gọi điện thúc giục và giá liên tục được đẩy lên từng tuần. Lịch sử cho thấy mỗi chu kỳ nóng đều có giai đoạn điều chỉnh. Kiên nhẫn quan sát thị trường 6-12 tháng để thấy xu hướng rõ ràng hơn là chiến lược bảo vệ tài chính hiệu quả.

Cuối cùng, quy tắc tài chính quan trọng nhất là nguyên tắc 30%-20% thu nhập. Hai vợ chồng nên tính toán kỹ khoản trả hàng tháng sau khi hết thời gian ân hạn và lãi suất thả nổi tăng lên 9-10%. Khoản trả này không nên vượt quá 30% tổng thu nhập, lý tưởng là 20-25%, để đảm bảo cân bằng tài chính. Nguyên tắc này giúp gia đình vừa sở hữu nhà vừa có đủ tiền dành cho con cái học tập, nghỉ hưu, bảo hiểm và các nhu cầu thiết yếu khác.

Ông Ngọc kết luận, việc sở hữu nhà không chỉ là giấc mơ mà còn là bài toán tài chính dài hạn. Chuẩn bị kỹ càng, tính toán đúng khả năng, chờ thị trường điều chỉnh và giữ nguyên tắc quản lý rủi ro là cách duy nhất để biến giấc mơ này thành hiện thực bền vững, thay vì trở thành ác mộng tài chính.