Tại Diễn đàn Doanh nghiệp 2026 với chủ đề “Doanh nghiệp Việt Nam trên bản đồ kinh tế toàn cầu – đổi mới để bứt phá”, chuyên gia kinh tế TS Đinh Thế Hiển chỉ ra một nghịch lý: nhiều dữ liệu cho thấy vị thế doanh nghiệp Việt trong chuỗi cung ứng toàn cầu có dấu hiệu suy giảm, nhưng kim ngạch xuất khẩu vẫn duy trì tăng trưởng. Tuy nhiên, hai xu hướng này không mâu thuẫn mà phản ánh sự phân hóa giữa các khu vực trong nền kinh tế.

Ở một phía, các doanh nghiệp tham gia chuỗi sản xuất của các tập đoàn đa quốc gia như Nike, Samsung đang chịu áp lực cạnh tranh và chi phí ngày càng lớn. Ở phía còn lại, hoạt động xuất khẩu tự thân của doanh nghiệp nội địa vẫn tăng, dù chưa tương xứng với tiềm năng.

Sau hơn 20 năm gia nhập WTO, Việt Nam đã vươn lên nhóm 20 quốc gia xuất khẩu lớn nhất thế giới, với kim ngạch dự kiến khoảng 475 tỷ USD vào năm 2025. Tuy nhiên, khu vực FDI vẫn chiếm hơn 70% tổng kim ngạch xuất khẩu. Điểm tích cực là doanh nghiệp nội địa đang tăng trưởng thực chất hơn nhưng chủ yếu vẫn tập trung ở khâu gia công và bán thành phẩm.

Phân tích chuỗi giá trị từ nguyên liệu đến sản phẩm cuối cùng trên kệ siêu thị quốc tế, TS Đinh Thế Hiển cho rằng doanh nghiệp Việt chủ yếu dừng ở cấp độ xuất khẩu bán thành phẩm theo hình thức B2B, chưa xây dựng được thương hiệu riêng.

Trong khi đó, các khâu mang lại giá trị cao nhất gồm xây dựng thương hiệu, hệ thống phân phối và bán lẻ trực tiếp đến người tiêu dùng lại chiếm tới 70 – 80% giá trị sản phẩm. Điều này đồng nghĩa doanh nghiệp Việt đang đảm nhận phần sản xuất, chế biến – khâu nặng nhọc nhất nhưng lại chưa khai thác được phần lợi nhuận lớn nhất của chuỗi giá trị toàn cầu.

Lấy ngành thực phẩm làm ví dụ, ông Hiển cho biết quy mô thị trường toàn cầu lên tới 10.000 tỷ USD. Việt Nam đã có nhiều ngành hàng tỷ USD như cà phê gần 10 tỷ USD, thủy sản khoảng 4 tỷ USD, trái cây chế biến khoảng 3 tỷ USD, với tốc độ tăng trưởng 15–30% mỗi năm.

Tuy vậy, phần lớn doanh nghiệp Việt vẫn tập trung ở khâu trồng trọt, sơ chế và chế biến – những công đoạn có giá trị gia tăng thấp, trong khi khâu thương hiệu và phân phối toàn cầu vẫn do doanh nghiệp nước ngoài chi phối.

Theo TS Đinh Thế Hiển, Thái Lan là một trường hợp đáng tham khảo. Chính phủ nước này đã triển khai chiến lược đưa ẩm thực Thái ra thế giới, hỗ trợ phát triển các chuỗi nhà hàng tại nhiều quốc gia. Khi ẩm thực trở nên phổ biến, các sản phẩm thực phẩm đóng gói của Thái Lan cũng theo đó thâm nhập sâu vào hệ thống bán lẻ quốc tế.

Từ chiến lược này, Thái Lan đã xây dựng được các tập đoàn thực phẩm mang tầm toàn cầu như CP Group hay Thai Union.

TS Đinh Thế Hiển cho rằng sự khác biệt giữa Việt Nam và các quốc gia thành công nằm ở sự phối hợp giữa ba chủ thể: Nhà nước, hiệp hội và doanh nghiệp.

Nhà nước không nhất thiết phải hỗ trợ trực tiếp về vốn, mà cần tập trung giữ ổn định kinh tế vĩ mô, tỷ giá, lạm phát và xây dựng hệ thống kiểm định chất lượng đủ uy tín để bảo vệ thương hiệu “Made in Vietnam”.

Hiệp hội ngành hàng cần đóng vai trò bảo chứng chất lượng, giúp sản phẩm Việt tạo dựng niềm tin trên thị trường quốc tế thông qua các tiêu chuẩn rõ ràng, minh bạch.

Khi hai yếu tố nền tảng này được thiết lập, vai trò quyết định sẽ thuộc về doanh nghiệp, đặc biệt là Hội đồng quản trị và ban điều hành, trong việc xây dựng chiến lược dài hạn và chủ động tham gia vào các phân khúc giá trị cao.

“Cơ hội cho doanh nghiệp Việt là rất lớn, nhưng không thể chỉ dừng ở việc tham gia chuỗi cung ứng của người khác. Muốn nâng cao vị thế, doanh nghiệp phải từng bước làm chủ chuỗi giá trị của chính mình. Khi tiến được vào khâu thương hiệu và sản phẩm cuối cùng, giá trị mang lại sẽ hoàn toàn khác”, TS Đinh Thế Hiển nhấn mạnh.