Từ núi rừng đến biển đảo, đánh thức giá trị đặc sản Quảng Ngãi

Đánh thức giá trị sản vật bản địa

Giữa đại ngàn Trường Sơn Đông, những búp ổi rừng tưởng chừng chỉ là nguyên liệu quen thuộc trong đời sống đồng bào Ca Dong nay trở thành sản phẩm hàng hóa có giá trị. Trà búp ổi Sobu của Hợp tác xã Sản xuất Nông lâm nghiệp và Thương mại dịch vụ Sơn Bua, xã Sơn Tây Thượng là một trong những câu chuyện tiêu biểu về hành trình đưa nông sản bản địa bước ra thị trường.

Năm 2020, chị Lê Thị Ánh quyết định rời công việc Nhà nước, trở về quê thành lập hợp tác xã với mong muốn đưa nông sản địa phương trở thành hàng hóa có thương hiệu. Từ những sản phẩm đầu tiên chế biến từ cây chuối như chuối sấy dẻo, rượu chuối, mật chuối, chị tiếp tục mở rộng sang búp ổi rừng, măng vót, cau và một số loại dược liệu.

Trong đó, trà búp ổi Sobu được xem là hướng đi mới, tận dụng nguồn nguyên liệu mọc tự nhiên trên các sườn đồi, bìa rừng và ven suối. Từ tập quán sử dụng lá, búp ổi nấu nước uống của người dân, hợp tác xã từng bước nghiên cứu, chế biến và xây dựng thương hiệu trà búp ổi đặc trưng vùng cao.

Vào mùa nắng, mỗi vùng nguyên liệu có thể thu hoạch 2 lần/tháng; mùa mưa khoảng 1 lần/tháng. Nhờ cây ổi mọc tự nhiên rộng khắp, nguồn nguyên liệu có thể khai thác quanh năm.

Trung bình, mỗi người thu hái khoảng 30 - 35kg búp ổi/ngày, với giá thu mua từ 8.000 - 10.000 đồng/kg. Sau khi thu mua, nguyên liệu được rửa sạch, sấy khô theo quy trình bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm.

Giám đốc Hợp tác xã Sơn Bua Lê Thị Ánh cho biết, trà búp ổi Sobu đã được bảo hộ thương hiệu, đạt chứng nhận HACCP và được công nhận OCOP 3 sao năm 2024.

Đáng chú ý, hợp tác xã không chỉ khai thác nguyên liệu tự nhiên mà còn hướng đến bảo tồn nguồn tài nguyên rừng. Các hộ dân được hướng dẫn khoanh nuôi, bảo vệ vùng ổi mọc tự nhiên, đồng thời bứng cây ổi con về trồng thêm trong rẫy, từng bước hình thành vùng nguyên liệu tập trung.

Theo tính toán của chị Ánh, 1ha ổi rừng từ 3 - 4 năm tuổi có thể mang lại nguồn thu khoảng 40 triệu đồng/tháng. Đây là hướng khai thác tiềm năng nông sản bản địa, góp phần tạo sinh kế và nâng cao thu nhập cho đồng bào Ca Dong.

Từ những giống cây bản địa như ổi rừng, măng vót, chuối và cau, Hợp tác xã Sơn Bua xây dựng chuỗi liên kết sản xuất, chế biến và tiêu thụ, từng bước hình thành những sản phẩm đặc trưng của vùng cao. Đến nay, hợp tác xã có 7 sản phẩm OCOP, mở ra hướng phát triển kinh tế gắn với bảo tồn tài nguyên và chuyển đổi cơ cấu cây trồng.

Nâng tầm đặc sản, tạo sức hút cho điểm đến

Nếu trà búp ổi Sobu kể câu chuyện về nông sản bản địa vùng cao, thì cà phê Đăk Hà và tỏi Lý Sơn là những sản phẩm tiêu biểu cho hành trình nâng tầm đặc sản Quảng Ngãi.

Ông Huỳnh Anh Khoa, Trưởng Phòng Xây dựng, Nông nghiệp và Môi trường xã Đăk Hà cho biết, cà phê được xác định là cây trồng chủ lực của địa phương, với diện tích khoảng 3.746ha. Đến nay, xã có 17 sản phẩm OCOP, trong đó 7 sản phẩm đạt 4 sao và 10 sản phẩm đạt 3 sao.

Nhiều sản phẩm cà phê của HTX Nông nghiệp, Sản xuất và Thương mại Sáu Nhung, Công ty cổ phần cà phê Đăk Hà được công nhận OCOP 4 sao, góp phần đa dạng hóa sản phẩm chế biến, nâng cao giá trị hạt cà phê địa phương. Đáng chú ý, cà phê đặc biệt Sáu Nhung được công nhận sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp quốc gia năm 2025.

Năm 2026, địa phương có thêm 3 sản phẩm được công nhận sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp tỉnh, gồm cà phê rang xay DakMark, cà phê hòa tan Đẳng sâm Ngọc Linh 4 in 1 và cà phê sữa thượng hạng Sáu Nhung.

Đằng sau những sản phẩm cà phê mang thương hiệu địa phương là hành trình bền bỉ của những người nông dân tâm huyết. Từ 2ha cà phê khai hoang ban đầu, ông Nguyễn Tri Sáu đã gây dựng vùng nguyên liệu khoảng 300ha, liên kết hàng trăm hộ nông dân.

Hơn 30 năm gắn bó với cây cà phê, ông không chỉ tích lũy kinh nghiệm canh tác mà còn mạnh dạn đầu tư chế biến sâu, xây dựng thương hiệu, tổ chức liên kết sản xuất, thu mua và bao tiêu sản phẩm cho nông dân.

Ở vùng biển đảo, tỏi Lý Sơn tiếp tục khẳng định vị thế đặc sản nổi tiếng, được phát triển theo hướng chế biến sâu và đa dạng hóa sản phẩm. Các sản phẩm tỏi Lý Sơn và chế biến từ tỏi Lý Sơn được công nhận OCOP từ 3 - 5 sao.

Giám đốc Công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ Phú Sinh Nguyễn Văn Nhật cho biết, doanh nghiệp có 5 sản phẩm tỏi và chế biến từ tỏi đạt OCOP 3 - 5 sao, trong đó tỏi Lý Sơn đạt OCOP 5 sao cấp quốc gia.

Theo ông Nhật, việc chuyển đổi phương thức canh tác truyền thống sang ứng dụng quy trình sản xuất nông nghiệp sạch, không hóa chất, gắn với chế biến sâu đã góp phần nâng cao giá trị thương hiệu tỏi Lý Sơn. Qua đó, tạo động lực để nông dân tiếp tục gắn bó với cây tỏi, phát triển sản phẩm theo hướng đa giá trị, nâng cao hiệu quả kinh tế.

Từ miền núi đến biển đảo, các sản phẩm OCOP không chỉ là hàng hóa mà còn mang theo câu chuyện về vùng đất, con người, tập quán sản xuất và bản sắc văn hóa địa phương. Đây cũng là nguồn tài nguyên quan trọng để Quảng Ngãi phát triển du lịch trải nghiệm, du lịch cộng đồng và các hành trình khám phá đặc sản vùng miền.

OCOP mở đường cho kinh tế xanh

Toàn tỉnh hiện có 619 sản phẩm OCOP còn thời hạn, gồm 2 sản phẩm đạt 5 sao, 57 sản phẩm đạt 4 sao và 560 sản phẩm đạt 3 sao. Có 310 chủ thể tham gia chương trình, trong đó 97 hợp tác xã, 51 doanh nghiệp, 159 cơ sở sản xuất, hộ kinh doanh và 3 tổ hợp tác.

Đáng chú ý, giá bán sản phẩm sau khi được công nhận OCOP tăng bình quân 15 - 20%, cho thấy hiệu quả bước đầu trong nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường.

Quảng Ngãi hiện có 33 điểm giới thiệu và bán sản phẩm OCOP, trong đó 12 điểm được Nhà nước hỗ trợ và 21 điểm được đầu tư bằng nguồn lực xã hội hóa. Hệ thống này góp phần đưa đặc sản địa phương đến gần hơn với người tiêu dùng, đồng thời tạo thêm không gian quảng bá sản phẩm phục vụ du khách.

Đặc biệt, phát triển OCOP gắn với kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và du lịch cộng đồng đang được Quảng Ngãi xác định là hướng đi quan trọng.

Giai đoạn 2026 - 2030, Quảng Ngãi đặt mục tiêu công nhận ít nhất 300 sản phẩm OCOP mới, phấn đấu có 50 sản phẩm đạt chuẩn 4 sao, nâng hạng khoảng 50% sản phẩm lên 4 sao trở lên và có ít nhất 7 sản phẩm tiềm năng đạt chuẩn 5 sao cấp quốc gia.

Định hướng đến năm 2035, tỉnh kỳ vọng công nhận thêm ít nhất 400 sản phẩm OCOP mới, đưa tổng số sản phẩm tiềm năng 5 sao lên 15 sản phẩm và có 75 sản phẩm đạt chuẩn 4 sao. Đồng thời, phấn đấu 80% chủ thể xây dựng được vùng nguyên liệu liên kết ổn định, 40% tham gia thành công các kênh bán hàng hiện đại.

Với định hướng này, OCOP không chỉ dừng lại ở việc nâng tầm nông sản mà còn mở ra cơ hội kết nối sản xuất với du lịch, đưa những giá trị đặc trưng của miền núi, đồng bằng và biển đảo đến gần hơn với du khách.