Sau 40 năm Đổi mới, Việt Nam đang đứng trước yêu cầu tạo lập những động lực phát triển mới để hiện thực hóa khát vọng trở thành quốc gia phát triển, có thu nhập cao. Trong hành trình đó, doanh nghiệp không chỉ là lực lượng tạo ra của cải, việc làm và đóng góp ngân sách, mà còn cần vươn lên trở thành chủ thể dẫn dắt đổi mới sáng tạo, hình thành những ngành kinh tế mới và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Trao đổi với VietnamFinance, TS. Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, cho rằng để có những doanh nghiệp đủ sức dẫn dắt nền kinh tế, Việt Nam cần thu hẹp khoảng cách giữa chủ trương và thực thi, xây dựng thể chế thực sự kiến tạo, đồng thời nuôi dưỡng thế hệ doanh nhân có tầm nhìn lớn, khát vọng cống hiến và bản lĩnh theo đuổi những mục tiêu dài hạn.

Thu hẹp khoảng cách giữa chủ trương và thực thi

- Là chuyên gia gắn bó nhiều năm với cải cách thể chế, theo ông, đâu là những nút thắt thể chế cần được tháo gỡ dứt điểm trong năm 2026 và những năm tiếp theo để tạo điều kiện cho cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam phát triển?

TS. Nguyễn Sĩ Dũng: Theo tôi, nút thắt thể chế lớn nhất chính là khoảng cách giữa tinh thần cải cách và năng lực thực thi cải cách.

Các chủ trương, định hướng về phát triển kinh tế tư nhân, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, cải cách hành chính và xây dựng Nhà nước kiến tạo đã được xác định rất rõ trong các nghị quyết của Đảng và Chính phủ. Vấn đề là nhiều thể chế vẫn vận hành theo tư duy quản lý cũ, quy trình cũ và cơ chế “xin - cho” cũ. Đây là nguyên nhân làm tăng chi phí giao dịch, kéo dài thời gian thực hiện dự án, khiến doanh nghiệp bỏ lỡ cơ hội đầu tư và làm suy giảm năng lực cạnh tranh quốc gia.

Theo tôi, có ba nút thắt cần tập trung xử lý.

Thứ nhất, phải chuyển mạnh từ tư duy tiền kiểm sang hậu kiểm. Một nền kinh tế muốn phát triển dựa trên đổi mới sáng tạo cần thay thế tư duy “không quản được thì cấm” bằng mô hình quản trị dựa trên tiêu chuẩn, dữ liệu và giám sát rủi ro.

Thứ hai, cần tháo gỡ tình trạng chồng chéo pháp luật và phân tán trách nhiệm. Nhiều dự án bị ách tắc do cùng lúc vướng các quy định của Luật Đầu tư, Luật Đất đai, Luật Xây dựng, Luật Đấu thầu và những quy định liên quan. Khi quyền quyết định không đi liền với trách nhiệm cuối cùng, cán bộ dễ lựa chọn giải pháp an toàn là không quyết định. Nếu không xử lý được những nút thắt này, Việt Nam sẽ rất khó đạt mục tiêu tăng trưởng cao trong giai đoạn tới.

Thứ ba, cần xây dựng nền hành chính thực sự phục vụ phát triển. Điều doanh nghiệp cần là sự minh bạch, ổn định và khả năng dự đoán của chính sách. Một thể chế hiện đại phải giúp doanh nghiệp nhìn thấy con đường phía trước, thay vì buộc họ dò dẫm trong mê cung thủ tục.

- Nhiều doanh nhân cho rằng điều họ cần nhất không hẳn là ưu đãi, mà là một môi trường kinh doanh có thể dự đoán, trong đó pháp luật rõ ràng và chi phí tuân thủ thấp. Ông nhìn nhận thế nào về quan điểm này?

Tôi rất chia sẻ quan điểm đó. Với doanh nhân, khả năng dự báo là một nguồn lực kinh tế, bởi nó giúp họ tính toán chi phí, lựa chọn quy mô đầu tư và đưa ra cam kết với đối tác.

Một chính sách ưu đãi có thể cải thiện lợi nhuận trước mắt, nhưng một môi trường kinh doanh ổn định mới giúp doanh nghiệp tự tin đầu tư trong nhiều năm. Khi pháp luật thiếu rõ ràng hoặc cách áp dụng không thống nhất, doanh nghiệp phải dành thêm tiền bạc và thời gian để tìm hiểu, giải trình, chờ đợi. Chi phí không chỉ nằm ở những khoản phải bỏ ra trực tiếp mà còn ở đơn hàng bị bỏ lỡ, dự án chậm triển khai và nguồn lực bị đình trệ. Doanh nghiệp nhỏ thường chịu tác động nặng nề hơn vì không có đủ nhân sự chuyên trách để xử lý những vấn đề này.

Tuy nhiên, khả năng dự đoán không có nghĩa là chính sách phải bất biến. Chính sách cần thay đổi theo yêu cầu phát triển, nhưng quá trình thay đổi phải có sự tham vấn thực chất, được công bố sớm và đi kèm lộ trình chuyển tiếp hợp lý. Doanh nghiệp cần biết điều gì sẽ thay đổi, thời điểm nào thay đổi và cần chuẩn bị ra sao.

Theo tôi, ưu tiên là làm cho quy định dễ hiểu, thủ tục dễ thực hiện, trách nhiệm giải quyết rõ ràng và cách áp dụng nhất quán. Chi phí tuân thủ cũng phải tương xứng với mục tiêu quản lý.

Đây là cách hỗ trợ doanh nghiệp có sức lan tỏa lớn, bởi doanh nghiệp được hưởng lợi từ một môi trường kinh doanh tốt hơn mà không phải xin ưu đãi riêng. Khi tính minh bạch và ổn định trở thành nền tảng chung, doanh nhân có thể tập trung nguồn lực vào sản xuất, kinh doanh và sáng tạo.

-Trong quá trình xây dựng thể chế cho giai đoạn phát triển mới, cần thay đổi cách tiếp cận như thế nào để doanh nhân không chỉ là đối tượng quản lý mà thực sự trở thành đối tác trong hoạch định và thực thi chính sách, thưa ông?

Theo tôi, trước hết cần nhìn nhận doanh nhân là những người nắm giữ thông tin thiết yếu đối với quá trình hoạch định chính sách. Họ trực tiếp trải nghiệm thị trường, hiểu chi phí vận hành và nhận diện những vướng mắc mà cơ quan quản lý khó có thể nhìn thấy đầy đủ. Sự tham gia của doanh nhân sẽ giúp chính sách sát thực tế và có tính khả thi cao hơn.

Trước hết, việc tham vấn cần diễn ra ngay từ khi xác định vấn đề và lựa chọn phương án chính sách. Nếu chỉ lấy ý kiến khi dự thảo gần hoàn tất, khả năng đóng góp của doanh nghiệp sẽ bị hạn chế. Cần lắng nghe cả doanh nghiệp nhỏ, doanh nghiệp mới thành lập và những chủ thể chịu tác động gián tiếp; đồng thời công khai việc tiếp thu, giải trình các ý kiến đóng góp.

Tiếp đó, doanh nghiệp cần có cơ hội tham gia thử nghiệm và đánh giá chính sách. Đối với những lĩnh vực mới, có thể tổ chức thí điểm trong phạm vi kiểm soát được, đo lường kết quả rồi điều chỉnh. Kinh nghiệm thực tế từ doanh nghiệp sẽ giúp cơ quan quản lý nhận diện sớm những bất cập trước khi chính sách được triển khai trên diện rộng.

Trong quá trình thực thi, đối thoại cũng phải gắn với trách nhiệm xử lý cụ thể: kiến nghị được giao cho ai, thời hạn giải quyết khi nào và phản hồi ra sao. Tuy nhiên, quan hệ đối tác giữa Nhà nước và doanh nghiệp phải được thiết kế minh bạch, tránh để lợi ích riêng chi phối chính sách.

Nhà nước vẫn giữ trách nhiệm bảo vệ lợi ích công và cân bằng tiếng nói của các bên. Doanh nhân chỉ thực sự trở thành đối tác khi tri thức, kinh nghiệm và phản hồi của họ góp phần cải thiện chất lượng quyết sách, đồng thời họ cũng có trách nhiệm đối với kết quả thực hiện.

Cần nuôi dưỡng thế hệ doanh nhân có khát vọng cống hiến và năng lực dẫn dắt

-Theo ông, Việt Nam cần làm gì để sớm có nhiều doanh nghiệp, doanh nhân sở hữu khát vọng cống hiến và năng lực dẫn dắt?

Lịch sử phát triển của nhiều quốc gia cho thấy những bước nhảy vọt về kinh tế luôn gắn với sự xuất hiện của các doanh nhân có tầm nhìn lớn. Họ không chỉ xây dựng những doanh nghiệp có tầm vóc toàn cầu mà còn góp phần mở ra những ngành công nghiệp mới, tạo dựng công nghệ, thương hiệu và năng lực cạnh tranh cho quốc gia.

Muốn hiện thực hóa khát vọng phát triển, Việt Nam cần nuôi dưỡng một thế hệ doanh nhân có tầm nhìn vượt lên trước thời đại, có khát vọng cống hiến và bản lĩnh theo đuổi những mục tiêu lớn.

Tuy nhiên, những doanh nhân như vậy không thể trưởng thành chỉ bằng ý chí cá nhân. Họ cần một thể chế khuyến khích đổi mới sáng tạo, một môi trường cạnh tranh công bằng và một xã hội biết trân trọng, đồng hành với những người dám mở đường.

Khi những điều kiện đó hội tụ, Việt Nam không chỉ có thêm nhiều doanh nghiệp thành công mà quan trọng hơn, sẽ có thêm những ngành công nghiệp, công nghệ và năng lực cạnh tranh mới để hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước.

Những người tiên phong thường lựa chọn con đường khó, chưa có tiền lệ nên phải đối mặt với nhiều rủi ro và không phải lúc nào cũng nhận được sự thấu hiểu của xã hội ngay từ đầu. Theo ông, xã hội nên ứng xử như thế nào để vừa khuyến khích tinh thần tiên phong, vừa bảo đảm các chuẩn mực cần thiết?

Theo tôi, điểm chung của những quốc gia đã bứt phá để trở thành cường quốc là họ xây dựng được môi trường liên tục nuôi dưỡng những doanh nhân có khát vọng và năng lực dẫn dắt.

Mặt khác, sự giám sát và đánh giá của xã hội là điều bình thường, đồng thời cần thiết để bảo đảm quá trình phát triển lành mạnh. Niềm tin và sự thấu hiểu không tự nhiên mà có, mà phải được xây dựng thông qua hành động và kết quả thực tế.

Một xã hội khuyến khích đổi mới cần biết trân trọng những người dám nghĩ lớn, dám làm lớn và dám chịu trách nhiệm; đồng thời đánh giá họ dựa trên kết quả thực tế, tính minh bạch và sự tuân thủ pháp luật. Khích lệ khát vọng nhưng không miễn trừ trách nhiệm; đồng hành với người tiên phong nhưng không từ bỏ những chuẩn mực của một nền kinh tế hiện đại.

Tôi cũng cho rằng sự đồng hành của xã hội không chỉ thể hiện ở lời cổ vũ, mà còn ở niềm tin dành cho những nỗ lực đổi mới chính đáng. Đối với doanh nhân tiên phong, niềm tin ấy là một dạng vốn xã hội rất quý giá, giúp họ có thêm động lực theo đuổi những hành trình dài và nhiều thử thách.

Sự đánh giá của xã hội, dù đôi khi khắt khe, nếu được thực hiện một cách công bằng cũng sẽ giúp doanh nhân trưởng thành hơn.

Tôi tin rằng khát vọng đưa Việt Nam trở thành quốc gia phát triển không thể được hiện thực hóa chỉ bởi Nhà nước hay riêng cộng đồng doanh nghiệp. Đó phải là sự cộng hưởng giữa một Nhà nước kiến tạo, một đội ngũ doanh nhân kiến tạo và một xã hội biết đồng hành với những người kiến tạo.

Khi ba nguồn lực ấy cùng hội tụ, khát vọng phát triển sẽ không còn chỉ là ý chí của Nhà nước hay nỗ lực riêng lẻ của doanh nghiệp, mà trở thành sức mạnh chung của cả dân tộc. Đó chính là nền tảng vững chắc để Việt Nam vươn lên trở thành một quốc gia phát triển.

-Trân trọng cảm ơn ông!