Một cú sốc lớn đối với nguồn cung khí đốt có thể nhanh chóng tạo ra khủng hoảng năng lượng. (Nguồn: Getty Images)

Khí đốt giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với sản xuất nhiệt và là nguồn cung cấp điện lớn thứ hai của Liên minh châu Âu (EU). Khác với dầu mỏ - mặt hàng được giao dịch trên thị trường toàn cầu và có thể được mua từ nhà cung cấp khác khi một nguồn cung bị gián đoạn, dù với mức giá cao hơn - thị trường khí đốt phụ thuộc đáng kể vào các tuyến đường vận chuyển, hệ thống đường ống và cơ sở hạ tầng nhập khẩu.

Vì vậy, một cú sốc lớn đối với nguồn cung khí đốt có thể nhanh chóng tạo ra khủng hoảng năng lượng.

Nguồn thu năng lượng Nga chịu sức ép

Mức độ tác động của việc cắt giảm nguồn cung khí đốt cũng lớn hơn nhiều so với khoản doanh thu mà nhà cung cấp có thể mất. Trước khi xung đột Nga-Ukraine bùng phát, EU nhập khẩu khoảng 90% lượng khí đốt tiêu thụ, trong đó có tới 45% đến từ Nga. Trong khi đó, mức độ phụ thuộc của khối 27 thành viên vào dầu nhập khẩu là khoảng 25%, than đá 45% và uranium 20%.

Với Nga, nguồn thu từ dầu khí có vai trò đặc biệt quan trọng đối với ngân sách liên bang. Bộ trưởng Tài chính Nga Anton Siluanov cho biết, trong lịch sử, doanh thu dầu khí chiếm khoảng một nửa ngân sách liên bang của đất nước.

Cho đến năm 2022, xứ bạch dương liên tục dành khoảng 15% ngân sách liên bang cho quốc phòng. Kể từ khi phát động chiến dịch quân sự tại Ukraine từ tháng 2/2022, tỷ lệ này tăng đều và lên tới 46% trong quý I/2026. Nếu tính theo cách phân loại rộng hơn, có tới 85% ngân sách được phân bổ cho các nhóm nhu cầu liên quan đến quân sự.

Trước bối cảnh đó, EU đã công bố lộ trình chi tiết loại bỏ khí đốt Nga. Theo kế hoạch, lệnh cấm nhập khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của Nga sẽ có hiệu lực từ ngày 1/1/2027, trong khi nhập khẩu khí đốt qua đường ống sẽ bị cấm chậm nhất vào ngày 1/11/2027.

Lộ trình trên đã mang lại kết quả đáng kể. Đến cuối năm 2025, thị phần khí đốt Nga trong tổng lượng khí đốt nhập khẩu của EU giảm từ 45% năm 2021 xuống khoảng 13%. Trong nhóm khí đốt nhập khẩu qua đường ống, mức giảm thậm chí mạnh hơn, từ hơn 40% xuống khoảng 6%.

Ước tính, năm 2026, tỷ trọng doanh thu dầu khí trong ngân sách Nga tiếp tục giảm, xuống còn khoảng 17 - 22%, mức thấp nhất trong ít nhất 20 năm. Diễn biến này cho thấy sức ép từ các biện pháp trừng phạt và quá trình khối 27 thành viên giảm phụ thuộc vào năng lượng Nga đang tác động ngày càng rõ tới nguồn thu của Moscow.

Giảm phụ thuộc, chưa giảm rủi ro

Tuy nhiên, thành quả này đi kèm một cái giá không nhỏ. EU đã phải đối mặt với một trong những cuộc khủng hoảng năng lượng nghiêm trọng, đồng thời phải tái cấu trúc hệ thống cung ứng năng lượng trong thời gian tương đối ngắn.

Khối phải đa dạng hóa các tuyến cung cấp, đồng thời bảo đảm đủ khí đốt cho 27 quốc gia. Trong số đó, có các quốc gia sở hữu hệ thống cơ sở hạ tầng và các hợp đồng năng lượng gắn với Nga trong nhiều thập niên, như Hungary, Slovakia và Áo.

Bên cạnh đó, với những nền kinh tế công nghiệp lớn, quy mô sản xuất kéo theo nhu cầu năng lượng rất cao. Đức là một ví dụ. Năm 2021, nước này tiêu thụ 50,6 tỷ m3 khí đốt của Nga, trong tổng nhu cầu khí đốt của EU khoảng 155 tỷ m3.

Tính đến thời điểm hiện tại, quá trình đa dạng hóa nguồn cung năng lượng của EU đã đạt được những kết quả nhất định, nhưng vẫn chưa hoàn toàn triệt để. Năm 2025, châu Âu vẫn chi 5,9 tỷ Euro để nhập khẩu khí đốt Nga qua đường ống và thêm 6,7 tỷ Euro cho LNG Nga.

Đáng chú ý, trong nửa đầu năm 2026, lượng LNG Nga xuất khẩu sang châu Âu tăng 18% so với cùng kỳ năm trước. Điều này cho thấy quá trình loại bỏ hoàn toàn khí đốt Nga vẫn còn phức tạp, ngay cả khi EU đã có một lộ trình pháp lý rõ ràng.

Vấn đề lớn hơn nằm ở chỗ, EU có thể đang chuyển từ một dạng phụ thuộc sang một dạng phụ thuộc khác.

Về mặt số liệu, quá trình đa dạng hóa nguồn cung của EU rất rõ ràng. Nga không còn chiếm vị trí áp đảo như trước, trong khi Na Uy, Mỹ, Qatar và Algeria ngày càng đóng vai trò lớn hơn. Nhưng an ninh năng lượng không chỉ được đo bằng số lượng nhà cung cấp.

Một hệ thống năng lượng thực sự an toàn phải bảo đảm khối 27 thành viên có thể tiếp cận khối lượng năng lượng cần thiết một cách ổn định, với mức giá chấp nhận được và không phải đối mặt với nguy cơ một nhà cung cấp sử dụng năng lượng như công cụ gây sức ép chính trị. Đây là điểm khiến bài toán của châu Âu trở nên phức tạp.

Khí đốt LNG giúp EU giảm phụ thuộc vào các tuyến đường ống từ Nga, nhưng lại khiến châu Âu phụ thuộc nhiều hơn vào thị trường khí đốt toàn cầu - nơi giá cả chịu tác động của nhu cầu tại châu Á, các cuộc xung đột địa chính trị, chi phí vận chuyển và năng lực hóa lỏng của các nước xuất khẩu.

Trong khi đó, khí đốt qua đường ống vẫn có vai trò quan trọng đối với những quốc gia không dễ dàng thay đổi hạ tầng năng lượng trong thời gian ngắn.

Khí đốt LNG giúp EU giảm phụ thuộc vào các tuyến đường ống từ Nga, nhưng lại khiến châu Âu phụ thuộc nhiều hơn vào thị trường khí đốt toàn cầu. (Nguồn: Intellinews)

Bài toán dài hạn của châu Âu

Một yếu tố quan trọng khác trong chiến lược của EU là giảm nhu cầu tiêu thụ khí đốt.

Xu hướng này đã diễn ra trong những năm gần đây và là một phần quan trọng trong nỗ lực giảm phụ thuộc vào năng lượng nhập khẩu. EU đặt mục tiêu tiếp tục giảm đáng kể nhu cầu khí đốt của khối trong giai đoạn tới.

Theo Viện Kinh tế Năng lượng và Phân tích Tài chính (IEEFA), kế hoạch này hướng tới mức giảm 44% nhu cầu khí đốt của EU trong giai đoạn 2025-2030. Tuy nhiên, quá trình giảm tiêu thụ không diễn ra theo “đường thẳng”. Những biến động địa chính trị bất thường vẫn có thể nhanh chóng đảo chiều các xu hướng trên thị trường năng lượng.

Điều này từng thể hiện rõ trong cuộc khủng hoảng liên quan đến xung đột Mỹ-Iran mùa Xuân năm 2026. Những bất ổn tại khu vực Trung Đông gây thêm sức ép lên thị trường năng lượng và làm phức tạp các nỗ lực giảm nhu cầu khí đốt của châu Âu.

Hơn nữa, ngay cả khi EU giảm được đáng kể lượng khí đốt tiêu thụ, mặt hàng này vẫn có thể tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành giá điện và chi phí năng lượng.

Một nghiên cứu công bố năm 2026 cho thấy, ngay cả khi tỷ trọng khí đốt trong hệ thống năng lượng châu Âu giảm xuống, khí đốt vẫn có thể có ảnh hưởng lớn tới giá điện biên, khiến người tiêu dùng tiếp tục dễ bị tổn thương trước những biến động của giá khí đốt quốc tế.

Những diễn biến trên đã chứng minh, châu Âu đi được một chặng đường dài trong việc giảm phụ thuộc vào khí đốt Nga, nhưng vẫn chưa thể xem bài toán an ninh năng lượng đã được giải quyết.

Khối đã giảm mạnh thị phần khí đốt Moscow, mở rộng mạng lưới nhà cung cấp và đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang LNG. Tuy nhiên, những bước đi này cũng tạo ra các dạng phụ thuộc mới, từ thị trường khí đốt toàn cầu đến cơ sở hạ tầng LNG và các nhà cung cấp mới.

Thách thức của châu Âu vì thế không chỉ là tìm đủ khí đốt để thay thế nguồn cung từ Nga. Mục tiêu lớn hơn là xây dựng một hệ thống năng lượng trong đó việc mất một nhà cung cấp hoặc một tuyến vận chuyển không thể lập tức gây ra khủng hoảng.

Để đạt được điều đó, EU cần tiếp tục đa dạng hóa nguồn cung, giảm nhu cầu khí đốt, phát triển năng lượng tái tạo, tăng cường hiệu quả sử dụng năng lượng và đầu tư vào cơ sở hạ tầng có khả năng kết nối linh hoạt giữa các thị trường.