Đồng thời, phân cấp phân quyền đi đôi với kiểm soát quyền lực, dự báo nguồn lực thực thi và xây dựng bộ nhận diện rõ ràng nhằm nâng cao hiệu quả công tác đối ngoại trong giai đoạn mới.

Dự phiên thảo luận tổ có Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng ban Tổ chức Trung ương Nguyễn Duy Ngọc; các Ủy viên Trung ương Đảng: Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng, Chủ tịch Hội đồng Dân tộc Lâm Văn Mẫn, Bí thư Thành ủy Cần Thơ Đỗ Thanh Bình, Bí thư Tỉnh ủy Sơn La Hoàng Văn Nghiệm.

Toàn cảnh phiên họp. (Nguồn: Quốc hội)

Mở rộng chủ thể ký kết thỏa thuận quốc tế

Sau hơn 5 năm triển khai Luật Thỏa thuận quốc tế năm 2020, dù đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho các hoạt động hợp tác quốc tế, thực tiễn đã bộc lộ những hạn chế, bất cập cần xem xét khắc phục.

Một số chủ thể có nhu cầu hợp tác đối ngoại nhưng chưa được quy định đầy đủ về thẩm quyền; trình tự, thủ tục còn phức tạp, chưa đáp ứng yêu cầu xử lý nhanh các vấn đề phát sinh. Cùng với đó, việc sắp xếp tổ chức bộ máy, triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và chuyển đổi số đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện thể chế  pháp luật về thỏa thuận quốc tế.

Nhằm đáp ứng nhu cầu thực tiễn, dự thảo Luật bổ sung nhiều chủ thể mới như: Các ban quản lý thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh; đơn vị sự nghiệp công lập thuộc bộ, cơ quan ngang bộ và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh; điều chỉnh quy định cấp cục; bổ sung các cơ quan, đơn vị trong Quân đội nhân dân và Công an nhân dân.

Đặc biệt, dự thảo quy định Ủy ban nhân dân xã, phường ở khu vực biên giới, đặc khu là bên ký kết Việt Nam, đồng thời cho phép một số Ủy ban nhân dân xã, phường khác được ký kết thỏa thuận quốc tế theo quy định của Chính phủ, thuộc thẩm quyền quyết định của Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh.

Cho ý kiến về nội dung này, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng khẳng định sự đồng tình thống nhất cao đối với việc trao quyền cho Ủy ban nhân dân cấp xã khu vực biên giới ký kết thỏa thuận quốc tế. Bộ trưởng nhấn mạnh, “đây là quy định mới, trước đây không có quy định này, đối với Ủy ban cấp xã ở biên giới thì rất cần”.

Tuy nhiên, đối với các Ủy ban nhân dân cấp xã không thuộc khu vực biên giới, Bộ trưởng Bộ Tư pháp đề nghị cần có sự đánh giá cẩn trọng và toàn diện. Mặc dù mô hình cấp xã hiện nay có quy mô lớn hơn và trực thuộc cấp tỉnh, nhưng đối với các địa bàn nội địa, nhu cầu thực tiễn ký kết thỏa thuận quốc tế không phổ biến.

Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng phân tích, “chỗ này phải đánh giá, dự báo nhu cầu ký kết, đánh giá lợi ích, hiệu quả có thể mang lại. Rồi cũng phải dự kiến nguồn lực, nếu chúng ta quy định như thế này thì Ủy ban nhân dân cấp xã sẽ thực hiện như thế nào, có phát sinh tổ chức bộ máy, biên chế để thực hiện nhiệm vụ đối ngoại hợp tác quốc tế ở cấp xã hay không”.

Bên cạnh đó, Bộ trưởng lưu ý nguyên tắc giao quyền phải gắn liền với năng lực thực hiện và cơ chế kiểm tra, giám sát chặt chẽ. Trong trường hợp giữ quy định mở rộng cho các xã ngoài khu vực biên giới, các văn bản hướng dẫn dưới luật phải quy định rất cụ thể về thẩm quyền, phạm vi, tiêu chí điều kiện để có cơ sở áp dụng thống nhất.

Đồng tình với quan điểm trên, đại biểu Hoàng Anh Công (Đoàn ĐBQH thành phố Cần Thơ) nhấn mạnh nguyên tắc “đối đẳng” trong quan hệ quốc tế. Đại biểu lưu ý, cấp tỉnh có đủ nguồn lực và cơ quan chuyên trách để triển khai công tác đối ngoại, trong khi ở cấp xã, việc ký kết thỏa thuận mang tính ràng buộc pháp lý quốc tế đòi hỏi sự cẩn trọng cao.

Đại biểu Hoàng Anh Công đặt vấn đề về tính khả thi và đối đẳng: liệu chính quyền cấp cơ sở của nước bạn có được trao thẩm quyền tương ứng để ký kết với cấp xã của ta hay không. Do đó, việc quy định thẩm quyền cho xã biên giới phải được xem là trường hợp ngoại lệ có lý do rõ ràng, còn quy mô ký kết chính vẫn phải tập trung từ cấp tỉnh trở lên – nơi có đủ tiềm lực, điều kiện và quy trình xin ý kiến Trung ương theo đúng quy định.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng. (Nguồn: Quốc hội)

Kế thừa thành quả đối ngoại địa phương

Phân tích sâu hơn từ thực tiễn công tác tại địa phương và kinh nghiệm thực tế, Phó Chủ tịch Hội đồng Dân tộc Quàng Văn Hương (ĐBQH tỉnh Sơn La) nêu rõ tính cấp thiết của việc thể chế hóa quy định ký kết thỏa thuận quốc tế ở cấp xã, đồng thời chỉ ra những điểm cần kế thừa trong lịch sử hợp tác.

Theo đại biểu, trước đây khi còn mô hình cấp huyện, các huyện giáp biên như thành phố Sơn La hay huyện Mai Sơn (tỉnh Sơn La) đã thiết lập quan hệ kết nghĩa, ký kết hợp tác hữu nghị với các huyện đối ứng thuộc nước bạn Lào (như huyện Sầm Nưa, tỉnh Hủa Phăn).

Khi tổ chức bộ máy thay đổi, không còn cấp huyện mà chuyển sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp, các nội dung hợp tác đã ký kết trước đây cần có chủ thể tiếp quản và duy trì. Nếu giao toàn bộ các nội dung này xuống cho một xã biên giới duy nhất - nơi vốn còn rất nhiều khó khăn thì xã khó có thể gánh vác nổi.

Đại biểu Quàng Văn Hương đề xuất Ban soạn thảo cần nghiên cứu kỹ cơ chế kế thừa các nội dung hợp tác đã có, cho phép cấp tỉnh linh hoạt phân cấp và quyết định giao nhiệm vụ cụ thể cho các xã (cả xã biên giới và các xã địa bàn trung tâm) nhằm duy trì, phát huy các mối quan hệ đối ngoại hữu nghị truyền thống.

Cùng với vấn đề kế thừa, Phó Chủ tịch Hội đồng Dân tộc đặc biệt lưu ý đến bài toán nguồn lực và địa bàn thực thi. Dẫn chứng số liệu thực tế, đại biểu chỉ ra hiện nay cả nước có 248 xã biên giới đất liền (thuộc 22 tỉnh) và 310 xã biên giới biển (thuộc 21 tỉnh). Việc quy định thẩm quyền ký kết thỏa thuận quốc tế cấp xã cần được xác định rõ ràng là chỉ áp dụng đối với 248 xã biên giới đất liền, vì khu vực biên giới biển không có chủ thể chính quyền đối ứng trực tiếp.

Đáng chú ý, trong số 248 xã biên giới đất liền thì có tới 204 xã thuộc vùng dân tộc thiểu số và miền núi; trong đó 175 xã thuộc khu vực III và 17 xã thuộc khu vực II (tổng cộng chiếm 77% số xã biên giới đất liền và chiếm 94% số xã đặc biệt khó khăn).

Từ thực trạng đa số các xã biên giới là địa bàn đặc biệt khó khăn, đại biểu Quàng Văn Hương nhấn mạnh “giao việc thì phải giao thêm tiền”. Cơ quan chủ trì soạn thảo cần rà soát kỹ lưỡng để có chính sách đầu tư, bố trí nguồn lực kinh phí và con người phù hợp cho các xã biên giới khi được giao nhiệm vụ đối ngoại. Đại biểu đề xuất ưu tiên kinh phí cho các hoạt động đối ngoại nhân dân, thăm thân, giao lưu biên giới, đặc biệt là duy trì các mô hình kết nghĩa bản - bản giúp đỡ lẫn nhau giữa nhân dân hai bên biên giới Việt Nam - Lào.

 

Đại biểu Tô Ái Vang, Đoàn ĐBQH thành phố Cần Thơ phát biểu. (Nguồn: Quốc hội)

Ngăn chặn tình trạng “lách luật” trong ký kết thỏa thuận

Đóng góp ý kiến hoàn thiện dự thảo Luật từ góc độ phát triển kinh tế và quản lý nhà nước, đại biểu Tô Ái Vang (Đoàn ĐBQH thành phố Cần Thơ) đã nêu 3 nhóm kiến nghị cụ thể liên quan đến phạm vi điều chỉnh, trách nhiệm cơ quan nhà nước và nguyên tắc ký kết.

Về phạm vi và đối tượng điều chỉnh tại Điều 1, đại biểu Tô Ái Vang phản ánh thực trạng hiện nay các doanh nghiệp, hợp tác xã, hiệp hội ngành hàng thường gặp lúng túng, nhầm lẫn giữa “thỏa thuận quốc tế” (chịu sự điều chỉnh của Luật này) và các “hợp đồng dân sự, thương mại” (chịu sự điều chỉnh của Luật Thương mại hoặc Bộ luật Dân sự) khi thực hiện các giao dịch mua bán, hợp tác kinh doanh có yếu tố nước ngoài.

Để tránh chồng chéo, đại biểu kiến nghị dự thảo Luật bổ sung quy định rõ Luật này không điều chỉnh các hợp đồng thương mại, đầu tư, thỏa thuận hợp tác kinh doanh thuần túy nhằm mục đích tìm kiếm lợi nhuận của các tổ chức kinh tế và hiệp hội.

Bên cạnh đó, xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của vùng Đồng bằng sông Cửu Long và các vùng kinh tế trọng điểm trong việc thúc đẩy xuất khẩu nông sản, logistics, kiểm dịch và bảo hộ thương hiệu, đại biểu Tô Ái Vang kiến nghị bổ sung cơ chế phân cấp mạnh mẽ hơn. Dự thảo Luật nên giao Chính phủ quy định quy trình rút gọn hoặc tạo không gian chủ động cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh trong việc ký kết các thỏa thuận quốc tế cấp địa phương, trực tiếp phục vụ các chuỗi cung ứng logistics và xúc tiến thương mại mang tính liên kết vùng.

Về trách nhiệm của các cơ quan tại Chương V, đại biểu đề xuất bổ sung quy định rõ trách nhiệm của Bộ Ngoại giao, Bộ Công Thương và các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài trong việc kịp thời triển khai các biện pháp bảo hộ, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các tổ chức kinh tế tập thể, hiệp hội ngành hàng Việt Nam khi xảy ra tranh chấp phát sinh từ việc thực hiện thỏa thuận.

Liên quan đến nguyên tắc ký kết tại Điều 3, đại biểu Tô Ái Vang thẳng thắn chỉ ra nguy cơ có thể xảy ra trong thực tiễn. Mặc dù khoản 3 Điều 3 quy định thỏa thuận quốc tế không được làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quyền, nghĩa vụ quốc gia và không được thay thế điều ước quốc tế, nhưng thực tế đã xuất hiện tình trạng các bên cố tình đổi tên gọi văn bản hoặc lợi dụng kẽ hở thủ tục để né tránh quy trình phê duyệt nghiêm ngặt. Điều này dẫn đến nguy cơ ký kết các văn bản hỗn hợp mang bản chất điều ước quốc tế, làm phát sinh nghĩa vụ pháp lý cho Nhà nước.

Để nguyên tắc tại Điều 3 đi vào thực chất, đại biểu Tô Ái Vang kiến nghị “Dự thảo Luật cần bổ sung tiêu chí phân loại và bộ nhận diện thỏa thuận quốc tế một cách rõ ràng. Đồng thời, cần giao Chính phủ quy định rõ cơ chế xử lý nghiêm và biện pháp khắc phục khi phát sinh trường hợp trong quá trình đàm phán, thực hiện thỏa thuận có chứa nội dung vượt quá thẩm quyền, mang tính chất của điều ước quốc tế”.