Theo Cục Thống kê, 6 tháng đầu năm 2026, cả nước có 85,9 nghìn doanh nghiệp tạm ngừng kinh doanh có thời hạn, gần 41,2 nghìn doanh nghiệp ngừng hoạt động chờ làm thủ tục giải thể và gần 24.000 doanh nghiệp hoàn tất thủ tục giải thể. Bình quân mỗi tháng có khoảng 25,2 nghìn doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường.

Trong số các doanh nghiệp phải chấm dứt hoạt động, không ít trường hợp gặp vướng mắc do chưa hoàn thành nghĩa vụ thuế, khiến thủ tục giải thể bị đình trệ, đồng thời kéo theo nguy cơ bị cưỡng chế thuế, dừng sử dụng hóa đơn hoặc phát sinh thêm tiền chậm nộp.

Cần rà soát đầy đủ nghĩa vụ trước khi quyết định giải thể

Thực tế, không ít doanh nghiệp sau một thời gian ngừng hoạt động cho rằng chỉ cần nộp hồ sơ là có thể hoàn tất thủ tục giải thể. Tuy nhiên, khi làm việc với cơ quan chức năng mới phát hiện vẫn còn các khoản nợ thuế, tiền chậm nộp, tiền phạt hoặc những vướng mắc liên quan đến hóa đơn, quyết toán thuế. Điều này khiến hồ sơ giải thể không thể tiếp tục, trong khi doanh nghiệp vẫn tồn tại trên hệ thống quản lý.

Theo Luật sư, Quản tài viên Đinh Xuân Hồng, thuộc Luật Sư Riêng và Saigon Insolvency, giải thể là thủ tục tự nguyện và chỉ được thực hiện khi doanh nghiệp đã hoàn thành toàn bộ nghĩa vụ tài chính theo quy định của pháp luật.

Ông Hồng cho rằng việc để pháp nhân "treo" không chỉ khiến tiền chậm nộp tiếp tục phát sinh mà còn có thể kéo theo các biện pháp cưỡng chế của cơ quan thuế như ngừng sử dụng hóa đơn, trích tiền từ tài khoản hoặc các biện pháp quản lý khác theo quy định.

Theo Luật sư Đinh Xuân Hồng, bước đầu tiên doanh nghiệp cần thực hiện là đối chiếu toàn bộ nghĩa vụ tài chính còn tồn đọng.

Các khoản cần kiểm tra gồm thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế thu nhập cá nhân đã khấu trừ, tiền thuê đất, phí và lệ phí, tiền phạt vi phạm hành chính, tiền chậm nộp, tình trạng hóa đơn cũng như các khoản đã nộp nhưng chưa được hạch toán đầy đủ trên hệ thống.

Việc rà soát này giúp doanh nghiệp xác định chính xác số nghĩa vụ còn phải thực hiện, đồng thời phát hiện các trường hợp sai lệch dữ liệu, khoản thuế đã nộp nhưng chưa được ghi nhận hoặc các hồ sơ cần bổ sung trước khi làm việc với cơ quan thuế.

Theo ông Hồng, nhiều trường hợp doanh nghiệp cho rằng mình còn nợ thuế nhưng sau khi đối chiếu lại đã phát hiện có những khoản đã hoàn thành nghĩa vụ hoặc cần được điều chỉnh số liệu. Vì vậy, việc kiểm tra kỹ hồ sơ ngay từ đầu sẽ giúp tiết kiệm thời gian và tránh phát sinh các thủ tục không cần thiết.

Về phương án xử lý, theo Luật sư Đinh Xuân Hồng, không có một giải pháp chung cho tất cả doanh nghiệp đang vướng nợ thuế. Việc lựa chọn hướng xử lý phụ thuộc vào khả năng tài chính, tình trạng hoạt động và mức độ hoàn thành nghĩa vụ.

Phương án thứ nhất là hoàn thành nghĩa vụ thuế để tiếp tục thủ tục giải thể. Đây là lựa chọn phù hợp khi số nợ đã được xác định rõ và doanh nghiệp vẫn còn nguồn tài chính để thanh toán. Sau khi hoàn tất các nghĩa vụ, doanh nghiệp có thể tiếp tục thực hiện các bước giải thể theo quy định.

Phương án thứ hai là đối chiếu, điều chỉnh và giải trình với cơ quan thuế nếu phát hiện có sai lệch về số liệu hoặc các khoản cần được xem xét lại. Việc giải trình đầy đủ hồ sơ, chứng từ sẽ giúp xác định đúng nghĩa vụ thực tế của doanh nghiệp trước khi tiến hành các bước tiếp theo.

Phương án thứ ba là khôi phục hoạt động để tạo dòng tiền trả nợ. Theo ông Hồng, hướng xử lý này phù hợp với những doanh nghiệp vẫn còn mô hình kinh doanh, hợp đồng đang thực hiện, tài sản có thể khai thác hoặc các khoản phải thu có khả năng thu hồi. Việc tạo được nguồn thu có thể giúp doanh nghiệp từng bước hoàn thành nghĩa vụ thuế và các khoản nợ khác.

Phương án cuối cùng là xem xét thủ tục phá sản nếu doanh nghiệp đã thực sự mất khả năng thanh toán và không còn khả năng hoàn thành các nghĩa vụ tài chính. Theo ông Hồng, khi nghĩa vụ đã vượt quá khả năng chi trả, việc tiếp tục duy trì pháp nhân nhưng không có phương án xử lý chỉ khiến rủi ro pháp lý gia tăng.

Phá sản không đồng nghĩa với trốn thuế

Theo Luật sư Đinh Xuân Hồng, nhiều doanh nghiệp vẫn còn tâm lý e ngại khi nhắc đến thủ tục phá sản vì cho rằng đây là hình thức né tránh nghĩa vụ tài chính. Tuy nhiên, quan điểm này chưa phản ánh đúng bản chất của quy định pháp luật.

Ông cho biết phá sản là cơ chế pháp lý nhằm xử lý doanh nghiệp mất khả năng thanh toán theo trình tự luật định, bảo đảm quyền và lợi ích của các chủ nợ cũng như các bên liên quan. Doanh nghiệp không được lợi dụng thủ tục này để che giấu hành vi gian dối, tẩu tán tài sản hoặc trốn tránh nghĩa vụ.

Nếu doanh nghiệp thực sự không còn khả năng thanh toán thì phá sản có thể là giải pháp minh bạch để chấm dứt tình trạng pháp nhân tồn tại nhưng không còn khả năng hoạt động.

Để quá trình làm việc với cơ quan thuế diễn ra thuận lợi hơn, Luật sư Đinh Xuân Hồng khuyến nghị doanh nghiệp chuẩn bị đầy đủ giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, thông tin mã số thuế, các thông báo về nợ thuế hoặc cưỡng chế, báo cáo tài chính, sổ sách kế toán còn lưu giữ, danh sách chủ nợ, tài sản, khoản phải thu, hồ sơ lao động, bảo hiểm xã hội và các biên bản làm việc đã có với cơ quan thuế.

Theo ông, việc chuẩn bị đầy đủ hồ sơ không chỉ giúp quá trình đối chiếu nghĩa vụ diễn ra nhanh hơn mà còn là cơ sở để đánh giá doanh nghiệp còn khả năng phục hồi hoạt động hay cần chuyển sang thủ tục phá sản. Xử lý sớm ngay khi phát sinh vướng mắc sẽ giúp doanh nghiệp hạn chế phát sinh thêm nghĩa vụ, giảm rủi ro pháp lý và lựa chọn được phương án phù hợp với tình trạng thực tế.

Một sai lầm khá phổ biến là để doanh nghiệp ngừng hoạt động trong nhiều năm mà không xử lý dứt điểm các nghĩa vụ. Một số trường hợp còn thay đổi người đại diện theo pháp luật hoặc bỏ địa chỉ kinh doanh với kỳ vọng tránh được trách nhiệm. Theo ông Hồng, những cách làm này không giúp nghĩa vụ thuế tự chấm dứt, trong khi các khoản tiền chậm nộp vẫn có thể tiếp tục phát sinh và làm tăng rủi ro pháp lý.