Bức tranh hộ kinh doanh cho thấy nhiều dấu hiệu đáng lo ngại

Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam vừa công bố Báo cáo khảo sát về hộ kinh doanh. Báo cáo cho thấy, tính đến cuối năm 2025, cả nước có khoảng 6,1 triệu hộ kinh doanh, tạo việc làm cho gần 10 triệu lao động và đóng góp hơn 32.800 tỷ đồng vào ngân sách nhà nước.

Cơ cấu hoạt động của khu vực này cho thấy mức độ bám sát thị trường tiêu dùng rất cao. Khoảng 90,1% hộ kinh doanh hoạt động trong lĩnh vực bán lẻ, 5,3% trong dịch vụ ăn uống, với 72% khách hàng là cá nhân. Điều này khiến hộ kinh doanh trở thành “mặt tiền” của nền kinh tế, phản ánh trực tiếp sức khỏe của thị trường dân sinh.

Tuy nhiên, bức tranh hiện tại cho thấy nhiều dấu hiệu đáng lo ngại. Dẫn số liệu khảo sát, ông Đậu Anh Tuấn, Trưởng ban Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam, khẳng định bức tranh kinh doanh của khu vực hộ cá thể năm 2025 khá ảm đạm khi có tới 73,7% chỉ đạt mức “lãi ít”, hơn 81% ghi nhận doanh thu sụt giảm và 75% bị giảm lượng khách hàng.

Đáng chú ý, chỉ 1,9% số hộ đạt mức lợi nhuận như kỳ vọng. Theo ông Tuấn, mức lợi nhuận này chỉ đủ duy trì hoạt động, rất khó tích lũy hay tạo “vùng đệm” để ứng phó với các cú sốc trong tương lai.

Trong bối cảnh đó, xu hướng chuyển đổi từ hộ kinh doanh lên doanh nghiệp vẫn rất hạn chế. Chỉ 15,6% số hộ được khảo sát cho biết có ý định chuyển đổi trong vòng 2 năm tới, trong khi tới 84,4% chưa có kế hoạch.

Nguyên nhân chủ yếu đến từ lo ngại về thủ tục thuế phức tạp (93,4%), kế toán khó khăn (91,7%), chi phí bảo hiểm và nghĩa vụ tài chính tăng cao, cũng như rủi ro bị thanh tra, kiểm tra nhiều hơn.

Về lĩnh vực thuế với hộ kinh doanh bà Lê Thị Duyên Hải, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam cho biết, một thực tế khá phổ biến hiện nay là nhiều hộ kinh doanh chưa tách bạch rõ giữa chi phí kinh doanh và chi tiêu gia đình. Điều này khiến việc xác định kết quả hoạt động thiếu chính xác, đặc biệt khi họ chuyển sang mô hình quản trị chuyên nghiệp hơn.

Theo bà Hải, vấn đề không nằm ở việc hộ kinh doanh né tránh nghĩa vụ thuế, mà ở nhu cầu về một cơ chế tuân thủ đơn giản, minh bạch và dễ áp dụng, nhất là trong quy định xử phạt. Nhiều hộ vẫn e ngại ranh giới vi phạm quá mong manh, chỉ cần sai lệch nhỏ cũng có thể bị xử lý.

Dù vậy, bà cũng ghi nhận những chuyển biến tích cực khi hệ thống truyền thông và hỗ trợ chính sách thuế đã được cải thiện đáng kể. Hộ kinh doanh hiện có thể tiếp cận thông tin qua nhiều kênh như cơ quan thuế, đại lý thuế và các nền tảng trực tuyến, với nội dung ngày càng đầy đủ, thống nhất và dễ hiểu hơn.

Đáng chú ý, ngay cả khi quy mô doanh thu tăng lên, động lực chuyển đổi cũng không cải thiện rõ rệt, cho thấy tồn tại một “vùng trũng động lực” – khi hộ kinh doanh đủ lớn để e ngại thay đổi nhưng chưa đủ lớn để buộc phải chuyển đổi sang mô hình doanh nghiệp.

Tuy nhiên, chuyên gia cũng cảnh báo nguy cơ méo mó thị trường nếu chính sách ưu đãi không hợp lý: “Nếu ưu đãi quá nhiều cho hộ kinh doanh, doanh nghiệp nhỏ có thể quay lại mô hình hộ để giảm chi phí”. Theo ông Bình, cần xây dựng khung pháp lý riêng cho kinh doanh cá thể, từ đó thiết kế chính sách thuế và quản lý phù hợp.

Thuế cho hộ kinh doanh cần chuyển trọng tâm sang giảm chi phí

Từ kết quả khảo sát, VCCI cho rằng nếu không có điều chỉnh chính sách phù hợp, khu vực hộ kinh doanh có thể rơi vào vòng lặp trì trệ: khó mở rộng quy mô, khó chính quy hóa và khó tích lũy nguồn lực để nâng cấp năng lực cạnh tranh.

Do đó, cơ quan này khuyến nghị cần ưu tiên cải cách theo hướng giảm độ phức tạp của các quy định, đặc biệt trong lĩnh vực thuế, kế toán và hóa đơn điện tử, nhằm nâng cao tính dễ tuân thủ. Đồng thời, cần phát triển các công cụ hỗ trợ chi phí thấp, dễ sử dụng, cũng như thiết kế chính sách theo hướng phân tầng, tập trung hỗ trợ các nhóm hộ có tiềm năng phát triển.

Về phần mình, chuyên gia kinh tế TS. Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam cho rằng, việc tạo thuận lợi trong tuân thủ sẽ giúp giảm áp lực và duy trì tính linh hoạt của khu vực hộ kinh doanh.

Ông Bình đề xuất: “Bản chất của hộ kinh doanh là cá nhân kinh doanh, do đó nên áp dụng thuế thu nhập cá nhân dựa trên lợi nhuận thực tế thay vì doanh thu. Có người doanh thu cả tỷ nhưng lãi vài chục triệu, vẫn phải đóng thuế như ngành có lợi nhuận cao là không hợp lý”.

Đối với chính sách chuyển đổi lên doanh nghiệp, VCCI nhấn mạnh cần chuyển trọng tâm sang giảm chi phí và rủi ro thực tế trong giai đoạn đầu, thay vì thúc đẩy đại trà. Việc xây dựng lộ trình nghĩa vụ phù hợp, hỗ trợ về tài chính và thủ tục hành chính sẽ là yếu tố then chốt để khuyến khích khu vực này phát triển theo hướng chính quy, bền vững hơn.

Theo đánh giá, việc nâng cao sức chống chịu và hỗ trợ khu vực hộ kinh doanh không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, mà còn có ý nghĩa xã hội sâu rộng, góp phần củng cố nền tảng của kinh tế tư nhân và bảo đảm ổn định an sinh trong dài hạn.

Về dài hạn, VCCI cho rằng cần định vị lại hộ kinh doanh như một nền tảng của kinh tế địa phương, từ đó xây dựng chính sách theo hướng đồng hành, giúp khu vực này phát triển bền vững hơn.