Thể chế là nền tảng của sức hút đầu tư

Trong vài thập kỷ qua, Việt Nam đã đạt được những thành tựu đáng kể trong thu hút đầu tư nước ngoài và hội nhập vào chuỗi giá trị toàn cầu. Việt Nam đã trở thành một trung tâm sản xuất quan trọng tại Đông Nam Á, đồng thời là điểm đến hấp dẫn đối với các doanh nghiệp Nhật Bản.

Trong bối cảnh cạnh tranh thu hút đầu tư giữa các quốc gia ASEAN ngày càng gay gắt, Việt Nam vẫn sở hữu nhiều lợi thế quan trọng. Trước hết là sự ổn định về chính trị và xã hội. Trong bối cảnh thế giới đối mặt với nhiều bất ổn như căng thẳng địa chính trị, gián đoạn chuỗi cung ứng và suy giảm tăng trưởng kinh tế, sự ổn định ngày càng trở thành một tài sản quý giá.

Đối với các nhà đầu tư dài hạn, một môi trường kinh doanh ổn định và có khả năng dự báo cao luôn là yếu tố được ưu tiên, và Việt Nam vẫn duy trì được uy tín tốt ở khía cạnh này.

Bên cạnh đó, mạng lưới các hiệp định thương mại tự do (FTA) mà Việt Nam đã ký kết giúp doanh nghiệp đa dạng hóa hoạt động sản xuất và nâng cao khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng.

Đồng thời, quy mô và tiềm năng của thị trường nội địa cũng ngày càng trở nên hấp dẫn. Khi thu nhập bình quân đầu người tăng lên và tầng lớp trung lưu không ngừng mở rộng, nhiều doanh nghiệp Nhật Bản không còn chỉ xem Việt Nam là một cứ điểm sản xuất mà còn là một thị trường tiêu dùng giàu tiềm năng.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển vào năm 2030 và 2045, Việt Nam cần chuyển sang một mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo và tạo ra giá trị gia tăng, thay vì chỉ mở rộng năng lực sản xuất.

Đối với các nhà đầu tư, tính minh bạch, khả năng dự báo và sự nhất quán trong thực thi chính sách có ý nghĩa không kém các ưu đãi đầu tư. Trên thực tế, doanh nghiệp vẫn gặp không ít khó khăn liên quan đến thủ tục hành chính, sự khác biệt trong cách áp dụng quy định giữa các địa phương cũng như sự phức tạp trong quá trình triển khai chính sách.

Báo cáo Đánh giá Chất lượng FDI tại Việt Nam do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) công bố gần đây cũng chỉ ra những thách thức tương tự, đồng thời đưa ra nhiều khuyến nghị nhằm tăng cường phối hợp chính sách, nâng cao hiệu quả xúc tiến và hỗ trợ đầu tư, cũng như bảo đảm tính thống nhất trong thực thi giữa các địa phương. Báo cáo cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thiết lập các cơ chế đối thoại hiệu quả hơn giữa Chính phủ và khu vực doanh nghiệp.

Thành công của Nghị quyết số 10-NQ/TW sẽ phụ thuộc vào hai yếu tố then chốt. Thứ nhất, định hướng chính sách phải rõ ràng và nhất quán. Thứ hai, các định hướng đó cần nhanh chóng được cụ thể hóa thành các quy định pháp luật, chính sách và quy trình thực thi cụ thể. Trong suốt quá trình này, đối thoại thường xuyên giữa khu vực công và khu vực tư, trong đó có sự tham gia của cộng đồng doanh nghiệp nước ngoài, sẽ đóng vai trò hết sức quan trọng.

Hệ sinh thái là chìa khóa của R&D

Một nội dung quan trọng khác của Nghị quyết 10 là định hướng thu hút các tập đoàn lớn thành lập trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D) và chuyển giao công nghệ cốt lõi cho Việt Nam. Điều quan trọng cần nhìn nhận là các trung tâm R&D không được thu hút chủ yếu bằng ưu đãi thuế hay ưu đãi đầu tư.

Khi lựa chọn địa điểm đặt trung tâm R&D, các doanh nghiệp Nhật Bản thường đánh giá đồng thời nhiều yếu tố như tiềm năng thị trường, sự hiện diện của các ngành công nghiệp hỗ trợ, cơ hội hợp tác với trường đại học và viện nghiên cứu, mức độ bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ cũng như chất lượng của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Bên cạnh đó, quy mô thị trường và cơ hội kinh doanh cũng là một yếu tố then chốt. Trong thực tế, các doanh nghiệp thường có xu hướng đặt trung tâm R&D tại những thị trường mà họ đánh giá có tiềm năng phát triển dài hạn. Khi thị trường mở rộng, doanh nghiệp sẽ sẵn sàng đầu tư nhiều hơn vào bản địa hóa sản phẩm, đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ phù hợp với nhu cầu địa phương.

Điều này tạo ra một vòng tuần hoàn tích cực: thị trường càng lớn thì càng thu hút nhiều đầu tư; đầu tư nhiều hơn giúp hình thành hệ sinh thái công nghiệp quy mô hơn; và hệ sinh thái càng phát triển thì càng tạo thêm nhu cầu cho hoạt động R&D.

Trong bối cảnh đầu tư vào bán dẫn, điện tử tiên tiến, công nghệ số và chuyển đổi xanh ngày càng gia tăng, việc phát triển hạ tầng năng lượng ổn định và bền vững cũng trở nên quan trọng hơn.

Các nhà máy công nghệ cao không chỉ cần nguồn điện ổn định mà còn đặc biệt quan tâm đến khả năng tiếp cận năng lượng tái tạo để đáp ứng các cam kết toàn cầu về phát triển bền vững.

Vì vậy, Việt Nam cần tiếp tục đầu tư phát triển các nguồn năng lượng tái tạo, hệ thống truyền tải và nâng cao độ ổn định của lưới điện, đồng thời xây dựng một khung chính sách minh bạch, ổn định và đủ sức hấp dẫn đối với các dự án năng lượng xanh.

Hiệu ứng lan tỏa quyết định chất lượng FDI

Hiệu ứng lan tỏa sẽ chỉ thực sự phát huy khi các doanh nghiệp trong nước tham gia tích cực vào hệ sinh thái công nghiệp. Trong khoảng hai thập kỷ qua, Việt Nam đã đạt được những bước tiến đáng kể trong phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ. Các doanh nghiệp Nhật Bản đã đồng hành với quá trình này thông qua nhiều hoạt động như phát triển nhà cung cấp, chuyển giao công nghệ, kết nối doanh nghiệp và đào tạo nguồn nhân lực.

Một trong những ví dụ thành công nhất là ngành công nghiệp xe máy. Đến nay, tỷ lệ nội địa hóa đã vượt 95%, cho thấy những kết quả nổi bật mà sự hợp tác lâu dài giữa các nhà sản xuất Nhật Bản và doanh nghiệp Việt Nam có thể mang lại.

Thành công này không chỉ đến từ hỗ trợ kỹ thuật và cải tiến chất lượng, mà còn từ những nỗ lực bền bỉ trong việc tìm kiếm, đánh giá và kết nối các doanh nghiệp Việt Nam có năng lực với các nhà sản xuất Nhật Bản.

Tuy nhiên, điểm yếu lớn nhất hiện nay là sự phát triển chưa tương xứng của các ngành công nghiệp thượng nguồn, đặc biệt là các lĩnh vực sản xuất nguyên vật liệu và linh kiện cơ bản.

Việt Nam đã xây dựng được năng lực lắp ráp khá mạnh trong nhiều ngành sản xuất, song vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn nguyên vật liệu và linh kiện trung gian nhập khẩu. Điều này khiến doanh nghiệp trong nước chủ yếu tham gia ở các công đoạn trung gian của chuỗi giá trị.

Để xây dựng một hệ sinh thái công nghiệp có sức cạnh tranh và khả năng chống chịu cao hơn, Việt Nam cần phát triển năng lực trên toàn bộ chuỗi giá trị, từ sản xuất nguyên vật liệu, linh kiện đầu vào cho đến sản xuất, dịch vụ và các khâu có giá trị gia tăng cao ở hạ nguồn.

Một thách thức khác là tăng cường kết nối giữa các tập đoàn đa quốc gia với những nhà cung cấp Việt Nam đủ năng lực. Trên thực tế, nhu cầu đã có sẵn. Nhiều doanh nghiệp Nhật Bản mong muốn gia tăng tỷ lệ nội địa hóa nguồn cung tại Việt Nam, nhưng việc tìm kiếm các nhà cung cấp đáp ứng được yêu cầu về chất lượng, năng lực sản xuất và quản trị vẫn là một thách thức.

Vì vậy, các cơ sở dữ liệu về nhà cung cấp, chương trình kết nối doanh nghiệp, hội chợ triển lãm và các nền tảng kết nối kinh doanh vẫn đóng vai trò hết sức quan trọng.

Xét cho cùng, việc xây dựng một hệ thống doanh nghiệp cung ứng nội địa vững mạnh không chỉ mang lại lợi ích cho doanh nghiệp Việt Nam mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh và khả năng chống chịu của toàn bộ cộng đồng doanh nghiệp, bao gồm cả các nhà đầu tư nước ngoài đang hoạt động tại Việt Nam.

Chỉ khi doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, làm chủ công nghệ và từng bước nâng cao năng lực cạnh tranh, dòng vốn FDI mới thực sự tạo ra giá trị lan tỏa như kỳ vọng của Nghị quyết số 10-NQ/TW.