Cách đây 5 năm, các quỹ đầu tư mạo hiểm đổ hàng tỷ USD vào các startup Mỹ kinh doanh đủ mọi lĩnh vực, trao cho họ mức định giá hàng tỷ USD ngay cả khi phần lớn chưa tạo ra lợi nhuận.

Đó là giai đoạn bùng nổ của hệ sinh thái khởi nghiệp, được thúc đẩy bởi nguồn vốn giá rẻ và nhu cầu tăng mạnh trong đại dịch. Ngay cả khi Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) bắt đầu nâng lãi suất từ năm 2022 để hạ nhiệt thị trường, nhiều nhà sáng lập vẫn tin rằng doanh nghiệp của họ có thể tăng trưởng đủ nhanh để đáp ứng kỳ vọng ẩn sau những mức định giá ngất ngưởng.

…rồi ChatGPT xuất hiện

“Khoảnh khắc ChatGPT bùng nổ là khi mọi người nhận ra rằng thế hệ doanh nhân tiếp theo có thể lập trình bằng chính tiếng Anh. Ngày nay, 50 kỹ sư có thể làm được khối lượng công việc mà 5 năm trước cần tới 500 người. Chúng tôi buộc phải đánh giá lại hoàn toàn cách định giá các công ty này” ông Samir Kaul, đối tác tại Khosla Ventures – một trong những nhà đầu tư sớm của OpenAI – chia sẻ.

Làn sóng AI đã hút hơn 250 tỷ USD vốn đầu tư vào OpenAI và Anthropic trước thềm các đợt IPO được mong đợi trong năm nay. Nhưng đồng thời, nó cũng đẩy hàng trăm startup ra đời trước thời kỳ ChatGPT vào thế khó khi bị mắc kẹt giữa mức định giá quá cao, công nghệ lỗi thời và khả năng sinh lời chưa đủ để tiến ra thị trường đại chúng.

Theo dữ liệu của PitchBook, hiện có 857 startup Mỹ được định giá từ 1 tỷ USD trở lên – ngưỡng để được xếp vào nhóm “kỳ lân”. Tuy nhiên, gần một nửa trong số đó đã không huy động được nguồn vốn mới trong 3 năm qua, khiến các mức định giá hiện tại trở nên lỗi thời.

Ước tính của PitchBook cho thấy các startup gọi vốn lần cuối vào năm 2021 hiện có giá trị trung bình thấp hơn 68%, trong khi những công ty huy động vốn lần cuối vào năm 2022 đã mất khoảng 52% giá trị.

Hệ quả là hơn 220 doanh nghiệp từng đạt mức định giá tỷ USD trong giai đoạn bùng nổ đầu tư mạo hiểm nay đã trở thành những “kỳ lân sa ngã”. PitchBook cho biết các ước tính này được xây dựng dựa trên nhiều yếu tố, bao gồm tăng trưởng nhân sự và mức định giá của các doanh nghiệp niêm yết tương đồng.

“Rất nhiều công ty trong số đó vẫn đang vận hành theo tư duy tiền AI, không chỉ ở cấu trúc chi phí mà còn ở chính sản phẩm của họ”, ông Immad Akhund, Giám đốc điều hành Mercury, nhận định với CNBC.

Mercury, công ty vừa huy động thành công 200 triệu USD trong tháng trước, hiện cung cấp dịch vụ ngân hàng cho khoảng một phần ba số startup được quỹ đầu tư mạo hiểm hậu thuẫn tại Mỹ.

“Họ thực sự đang ở trong tình thế khó khăn. Mọi sự chú ý hiện nay đều đổ dồn vào AI. Nếu không phải là một doanh nghiệp lấy AI làm trọng tâm, bạn cần những con số tăng trưởng cực kỳ ấn tượng mới có thể gọi vốn”, ông Akhund nói.

Các "kỳ lân sa ngã"

Danh sách các “kỳ lân sa ngã” bao gồm nhiều thương hiệu quen thuộc như Glossier, The Farmer’s Dog, Rothy’s, Brooklinen và Savage X Fenty – công ty đồ lót do nữ ca sĩ Rihanna sáng lập.

Đây đều là những doanh nghiệp thuộc làn sóng bán hàng trực tiếp tới người tiêu dùng (DTC), được xây dựng trên kỳ vọng rằng các nhà bán lẻ số có thể đạt được biên lợi nhuận cao tương tự các công ty phần mềm.

Các doanh nghiệp này trưởng thành trong môi trường mà tăng trưởng được ưu tiên tuyệt đối và mức định giá cao được xây dựng trên hai giả định lớn: lãi suất sẽ duy trì ở mức thấp trong thời gian dài và các startup luôn có thể được mua lại nhờ đội ngũ kỹ sư tài năng.

Tuy nhiên, AI tạo sinh đã làm thay đổi hoàn toàn cục diện. Dòng vốn đầu tư chuyển mạnh sang các doanh nghiệp sinh ra từ AI, trong khi những startup đời cũ ngày càng khó bảo vệ mức định giá từng được thị trường chấp nhận.

Nhóm chịu tác động nặng nề nhất là các công ty phần mềm doanh nghiệp. Startup lập lịch Calendly là một ví dụ điển hình. Trong danh sách của PitchBook có tới 75 công ty SaaS thuộc nhóm “kỳ lân sa ngã”, nhiều gấp đôi số doanh nghiệp fintech – nhóm lớn thứ hai.

Điều này phản ánh cả quy mô định giá khổng lồ mà các công ty phần mềm từng đạt được trong cơn sốt năm 2021, lẫn mức độ AI đang làm lung lay những giả định cốt lõi của mô hình SaaS.

David Zhu, cựu Giám đốc kỹ thuật của DoorDash, cho biết sau “khoảnh khắc ChatGPT”, ông đã nhìn toàn bộ ngành phần mềm – từ startup, doanh nghiệp được tài trợ bằng tín dụng tư nhân cho đến các tập đoàn SaaS niêm yết – và nhận thấy một cuộc chuyển dịch mang tính địa chấn đang đến gần.

“Tôi tin rằng mọi công ty SaaS doanh nghiệp dựa trên quy trình làm việc sẽ bị gián đoạn hoặc biến mất trong thập kỷ tới”, Zhu nói với CNBC.

Theo ông, mô hình SaaS vốn gắn chặt vào quy trình làm việc của nhân viên và thường tính phí theo số lượng người dùng đang đối mặt với mối đe dọa lớn từ các tác nhân AI tự động.

Sau khi rời DoorDash, nơi ông quản lý hơn 200 kỹ sư, ông Zhu thành lập Reevo – nền tảng AI chuyên tự động hóa các bộ phận bán hàng và tiếp thị.

Ông cho rằng các công ty ra đời trước thời kỳ AI tạo sinh đang bị kéo lùi bởi bộ máy nhân sự cồng kềnh và những sản phẩm được thiết kế cho thế giới chưa có AI.

“Nếu không thực hiện một cú xoay trục 180 độ để xây dựng lại mọi thứ từ đầu, họ sẽ dần thất bại. Và điều đó khiến các nhà đầu tư thà đặt cược vào những doanh nhân mới với mức định giá thấp hơn còn hơn tiếp tục rót vốn vào các startup cũ”, ong Zhu nhận định.

Khi cánh cửa vốn đầu tư mạo hiểm khép lại và triển vọng IPO ngày càng xa vời, lựa chọn phổ biến nhất đối với nhiều “kỳ lân sa ngã” là bị thâu tóm với mức giá chỉ bằng một phần nhỏ so với định giá đỉnh cao trước đây.

“Khi thấy một công ty không huy động được vốn mới, đó là tín hiệu đáng lo ngại”, ông Andrew Akers, chuyên gia phân tích của PitchBook, nhận định. Theo ông, điều đó thường phản ánh tốc độ tăng trưởng trì trệ hoặc thậm chí suy giảm. Dù vẫn có những ngoại lệ là các công ty đủ lợi nhuận để không cần gọi vốn, nhưng số này không nhiều.

“Bên dưới bề mặt, còn rất nhiều quân domino đang chờ đổ xuống”, ông Akers cảnh báo.

Giá sàn cũng biến mất

Năm nay đã xuất hiện một số dấu hiệu cho thấy thị trường đang được thiết lập lại.

Tháng 2 vừa qua, ứng dụng đầu tư và tiết kiệm Stash được Grab mua lại với giá trị doanh nghiệp 425 triệu USD, thấp hơn đáng kể so với khoảng 660 triệu USD mà các nhà đầu tư từng rót vào công ty.

Cùng thời điểm, startup fintech Step được ngôi sao YouTube MrBeast mua lại với mức giá không được công bố. Tuy nhiên, giới đầu tư cho rằng con số này thấp hơn rất nhiều so với khoảng 500 triệu USD mà công ty từng huy động được.

“Nhiều doanh nghiệp đơn giản là không còn đáng giá như trước nữa. Đó là lý do chúng ta chứng kiến hàng loạt thương vụ mua lại với mức chiết khấu rất sâu”, ông Ryan Falvey của Restive Ventures nhận xét.

Theo Falvey, định giá thị trường hiện đã giảm khoảng sáu lần so với đỉnh năm 2021. Nếu một doanh nghiệp có cùng mức doanh thu như trước, giá trị của họ hiện thấp hơn khoảng 85% so với cách đây 5 năm.

Trong giai đoạn bùng nổ, các startup thường được định giá dựa trên khả năng bán lại đội ngũ kỹ sư cho các tập đoàn công nghệ lớn. Theo Samir Kaul, mỗi kỹ sư khi đó có thể được định giá khoảng 2 triệu USD.

Điều đó đồng nghĩa một công ty sở hữu 100 kỹ sư có thể được thị trường đánh giá ở mức tối thiểu 200-300 triệu USD.

Tuy nhiên, giả định từng tạo nên “giá sàn” cho các startup này đã biến mất khi các công cụ lập trình AI cho phép những nhóm nhân sự nhỏ hơn nhiều xây dựng sản phẩm với hiệu quả tương đương.

Theo ông Falvey, các startup ra đời sau thời kỳ ChatGPT hiện đang bỏ xa những đối thủ đi trước.

“Đến năm 2023, chúng tôi nhận thấy các công ty được đầu tư sau ChatGPT đã tạo ra doanh thu nhiều hơn phần lớn các khoản đầu tư trước ChatGPT”, ông cho biết.

AI tạo sinh có thể làm giảm đáng kể lượng vốn cần thiết để xây dựng một công ty phần mềm thành công, qua đó thách thức một trong những nền tảng từng thúc đẩy cơn sốt đầu tư mạo hiểm suốt hơn một thập kỷ.

Và theo nhiều chuyên gia, cuộc thanh lọc này mới chỉ bắt đầu.

Ông Kaul cho rằng các công ty phần mềm lâu đời vẫn đang dựa vào mô hình tính phí theo số lượng nhân viên sử dụng sản phẩm – một chiến lược có thể nhanh chóng lỗi thời khi AI thay thế ngày càng nhiều công việc văn phòng.

Để tồn tại, các doanh nghiệp phần mềm sẽ phải chuyển sang mô hình tính phí dựa trên kết quả đầu ra và xây dựng hạ tầng xoay quanh AI ngay từ nền tảng.