Hơn 1 triệu tỷ đồng chờ được chuyển thành dòng vốn thực tế

Theo báo cáo của Bộ Tài chính, tổng kế hoạch đầu tư công vốn ngân sách nhà nước năm 2026 được Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ giao là 1.022.607 tỷ đồng. Cùng với phần vốn cân đối ngân sách địa phương được giao tăng thêm 14.709,6 tỷ đồng, tổng kế hoạch vốn đến thời điểm báo cáo lên tới 1.037.316,6 tỷ đồng.

Đáng chú ý, tiến độ phân bổ vốn đã đạt mức khá cao. Các bộ, cơ quan trung ương và địa phương đã phân bổ chi tiết 1.007.199,3 tỷ đồng cho các nhiệm vụ, dự án. Nếu không tính phần vốn cân đối ngân sách địa phương giao tăng, số vốn đã phân bổ đạt 992.489,7 tỷ đồng, tương đương 97,1% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao.

Trong khi đó, đến ngày 20/8, mới có 477.177,9 tỷ đồng được giải ngân, đạt 46,7% kế hoạch. Như vậy, khoảng cách giữa vốn đã được phân bổ và vốn thực sự đi vào nền kinh tế vẫn rất lớn.

Số vốn ngân sách trung ương chưa phân bổ chi tiết còn 30.117,3 tỷ đồng, thuộc 7 bộ, cơ quan trung ương và 26 địa phương. Bộ Tài chính cho biết phần vốn này chủ yếu mới được giao bổ sung từ đầu tháng 8 nên cần thời gian hoàn thiện thủ tục đầu tư; một phần khác là vốn các đơn vị đề xuất giảm do không còn nhu cầu để điều chuyển cho nơi có khả năng sử dụng tốt hơn.

Những con số này cho thấy nút thắt của giải ngân đang dịch chuyển từ khâu "có vốn" sang khâu "hấp thụ vốn". Trong tổng số hơn 1 triệu tỷ đồng kế hoạch đầu tư công, nguồn lực đã được đưa đến khá sát các dự án, nhưng tốc độ chuyển hóa thành khối lượng xây dựng, nghiệm thu và thanh toán vẫn chưa tương xứng.

Bức tranh cũng không đồng đều. Hiện còn 25 bộ, cơ quan trung ương và 16 địa phương có tỷ lệ giải ngân thấp hơn bình quân cả nước; trong đó 4 bộ, cơ quan trung ương có tỷ lệ dưới 6%, thậm chí chưa phát sinh giải ngân.

Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý khi thời gian thực hiện kế hoạch năm đang thu hẹp. Nếu không nhanh chóng tháo gỡ các vướng mắc tại từng dự án, áp lực giải ngân sẽ tiếp tục dồn vào những tháng cuối năm, làm tăng nguy cơ phải chạy tiến độ thay vì tổ chức đầu tư theo một kế hoạch chủ động.

Gỡ đúng "đường găng", tăng trách nhiệm người đứng đầu

Nhìn từ các báo cáo trước đó, Bộ Tài chính đã chỉ ra nhiều nguyên nhân khiến dòng vốn chưa thể vận hành đúng tốc độ. Trong đó có tình trạng nguồn cung vật liệu xây dựng chưa đáp ứng kịp nhu cầu; vướng mắc trong giải phóng mặt bằng; chất lượng chuẩn bị đầu tư chưa đồng đều; một số dự án phải điều chỉnh trong quá trình triển khai.

Đáng chú ý, với các dự án khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đặc thù công nghệ cao khiến quá trình nghiên cứu, lựa chọn giải pháp, đồng bộ tiêu chuẩn và hoàn thiện báo cáo nghiên cứu khả thi mất nhiều thời gian. Thời tiết bất lợi cũng tác động trực tiếp đến thi công, nghiệm thu và thanh toán.

Bộ Tài chính từng đánh giá việc lập kế hoạch ở một số nơi chưa sát nhu cầu và khả năng thực hiện; năng lực, trách nhiệm của một bộ phận chủ đầu tư, ban quản lý dự án và nhà thầu còn hạn chế, chưa chủ động, quyết liệt trong tổ chức thi công. Đây là những nguyên nhân mang tính thực thi, thay vì chỉ là vấn đề về cơ chế.

Từ góc nhìn chuyên gia, trao đổi với báo chí mới đây, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, chuyên gia kinh tế và thương mại quốc tế, giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế (Đại học Kinh tế Quốc dân), cho rằng cần xác định rõ "đường găng" trong quản trị để tập trung xử lý những khâu có tính quyết định đến tiến độ giải ngân. Ông cũng nhấn mạnh yêu cầu xử lý quyết liệt các vấn đề về thủ tục, vướng mắc, ách tắc và gắn với trách nhiệm của người đứng đầu.

Theo chuyên gia này, đầu tư công đang là một trong những điểm sáng của nền kinh tế và việc giải ngân tăng so với cùng kỳ cho thấy tổng cầu đang được cải thiện. Nếu các giải pháp được thực hiện quyết liệt hơn trong những tháng cuối năm, nguồn lực bổ sung cho nền kinh tế và tác động thúc đẩy tăng trưởng sẽ mạnh hơn.

Cách tiếp cận này cũng phù hợp với hướng điều hành mới của Bộ Tài chính. Thực hiện Quyết định 1129/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, Bộ Tài chính đã xây dựng hệ thống chấm điểm giải ngân đối với các bộ, ngành, địa phương. Hai kỳ tháng 7 và tháng 8 đã được thử nghiệm, trước khi chấm điểm chính thức từ kỳ báo cáo tháng 10/2026.

Đây có thể là một thay đổi đáng chú ý trong quản lý đầu tư công, thay vì chỉ nhìn vào tỷ lệ giải ngân cuối kỳ, cơ quan quản lý có thêm công cụ để nhận diện sớm đơn vị chậm tiến độ, phân loại mức độ thực hiện và tạo áp lực trách nhiệm trong quá trình triển khai.

Cùng với đó, Bộ Tài chính yêu cầu các bộ, cơ quan trung ương và địa phương nhanh chóng hoàn thiện thủ tục đối với số vốn còn lại; rà soát, điều chuyển vốn từ các dự án không có khả năng giải ngân sang những dự án có nhu cầu và khả năng giải ngân tốt hơn. Cơ chế báo cáo nhanh hằng tuần cũng được duy trì để phục vụ điều hành.

Từ góc độ tăng trưởng, yêu cầu hiện nay vì vậy không đơn thuần là “giải ngân cho hết”, mà phải đưa vốn vào đúng dự án, đúng tiến độ và tạo ra khối lượng đầu tư thực chất. Đầu tư công chỉ phát huy vai trò “vốn mồi” khi dòng tiền ngân sách kéo theo hoạt động xây dựng, sản xuất vật liệu, dịch vụ và đầu tư của khu vực tư nhân.

Với hơn một nửa kế hoạch vốn vẫn còn phải thực hiện trong thời gian còn lại của năm, dư địa để tạo thêm động lực cho nền kinh tế vẫn rất lớn. Nhưng để biến dư địa này thành tăng trưởng thực tế, bài toán quyết định sẽ nằm ở khả năng tháo gỡ điểm nghẽn tại từng dự án, điều chuyển vốn linh hoạt và quy trách nhiệm rõ ràng đối với tiến độ thực hiện.