Giá gallium tăng 365%, nguồn cung đất hiếm lao dốc

Trong 7 loại khoáng sản được EU quan tâm tại Việt Nam, vonfram và đất hiếm được đặc biệt quan tâm do vai trò trong sản xuất công nghiệp và quốc phòng. Tuy nhiên, gallium cũng đang nổi lên như một nguyên liệu nhạy cảm, khi những hạn chế xuất khẩu của Trung Quốc đã tạo ra biến động mạnh trên thị trường quốc tế.

Theo nghiên cứu của Trung tâm Trung Quốc Quốc gia Thụy Điển (Swedish National China Centre), giá gallium giao ngay tại châu Âu đã tăng tới 365% nếu so sánh mức giá trước khi Trung Quốc bắt đầu áp dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu năm 2023 với mức đỉnh sau đó trong năm 2025. Cùng giai đoạn, xuất khẩu gallium chưa gia công của Trung Quốc có thời điểm gần như đóng băng, làm gia tăng áp lực đối với các doanh nghiệp phụ thuộc nguồn nguyên liệu này.

Gallium đóng vai trò quan trọng trong sản xuất các hợp chất bán dẫn như gallium nitride (GaN) và gallium arsenide (GaAs). Những vật liệu này được sử dụng trong linh kiện điện tử công suất, thiết bị tần số vô tuyến, hệ thống truyền thông và một số thiết bị quang điện tử.

Đối với ngành AI, gallium không trực tiếp thay thế silicon trong bộ xử lý đồ họa (GPU), nhưng có vai trò trong các hệ thống điện tử công suất, bộ chuyển đổi nguồn và thiết bị mạng phục vụ trung tâm dữ liệu. Vì vậy, sự thiếu hụt gallium có thể ảnh hưởng đến chi phí và khả năng mở rộng hạ tầng công nghệ, ngay cả khi nguồn cung chip xử lý vẫn được duy trì.

Không chỉ gallium, thị trường đất hiếm cũng chứng kiến những biến động lớn sau khi Trung Quốc siết chặt xuất khẩu vào tháng 4/2025. Một nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Chiến lược Toàn cầu và Đông Nam Á tại Hamburg cho thấy, tính đến tháng 5/2025, lượng nam châm đất hiếm Trung Quốc xuất khẩu sang Mỹ giảm 77% so với cùng kỳ năm trước. Mức giảm tương ứng tại Đức là 55%, Hàn Quốc là 81% và Nhật Bản là 57%.

Tại thị trường châu Âu, giá dysprosium và terbium, hai nguyên tố đất hiếm được sử dụng trong nam châm hiệu suất cao, tăng hơn gấp đôi, trong khi giá yttrium tăng tới 6 lần. Trái lại, giá các nguyên liệu tương ứng tại thị trường nội địa Trung Quốc vẫn tương đối ổn định.

Sự chênh lệch này cho thấy khả năng kiểm soát nguồn cung của Trung Quốc có thể tạo ra những biến động lớn về chi phí đối với các nhà sản xuất bên ngoài nước này. Ngay cả khi biện pháp hạn chế không đồng nghĩa với lệnh cấm xuất khẩu hoàn toàn, cơ chế cấp phép cũng đủ khiến các doanh nghiệp phải đối mặt với nguy cơ chậm giao hàng và thiếu nguyên liệu.

Tháng 12/2024, Trung Quốc từng áp dụng lệnh cấm xuất khẩu gallium, germanium và antimon sang Mỹ, trước khi đình chỉ lệnh cấm vào tháng 11/2025. Tuy nhiên, hoạt động xuất khẩu các nguyên liệu này vẫn chịu sự điều chỉnh của những quy định cấp phép rộng hơn.

Trang thông tin công nghệ của Thụy Điển Tech Insider nhận định việc EU tìm kiếm nguồn khoáng sản tại Việt Nam phản ánh một sự thay đổi trong cách các nền kinh tế phát triển nhìn nhận an ninh công nghệ. Nếu trước đây cuộc cạnh tranh chủ yếu xoay quanh chip tiên tiến, thiết bị sản xuất bán dẫn và năng lực tính toán, thì nay nguyên liệu đầu vào cũng trở thành một mắt xích chiến lược.

Không phải cả 7 loại khoáng sản đều trực tiếp tham gia sản xuất chip. Vonfram được sử dụng trong các cấu trúc dẫn điện của vi mạch và công cụ gia công chính xác, trong khi đất hiếm góp mặt trong nam châm, động cơ, hệ thống làm mát, thiết bị quang học và các công đoạn sản xuất điện tử.

Antimon và bismuth được sử dụng trong một số vật liệu bán dẫn đặc thù, hợp kim và thiết bị chuyên dụng. Titanium có vai trò lớn trong lĩnh vực hàng không vũ trụ và vật liệu quốc phòng, còn bauxite là nguyên liệu sản xuất nhôm, đồng thời có thể tạo ra gallium dưới dạng sản phẩm phụ trong quá trình chế biến.

Như vậy, tầm quan trọng của Việt Nam đối với EU không chỉ nằm ở một loại khoáng sản riêng lẻ. Khả năng cung cấp nhiều nguyên liệu phục vụ các mắt xích khác nhau của chuỗi sản xuất công nghiệp là điều mà EU nhìn thấy xa hơn ở Việt Nam.

Trữ lượng khoáng sản lớn chưa đủ, cuộc đua nằm ở công nghệ chế biến

Một trong những luận điểm quan trọng được Tech Insider nhấn mạnh là sự khác biệt giữa sở hữu tài nguyên khoáng sản và khả năng cung cấp nguyên liệu đạt tiêu chuẩn công nghiệp. Theo phân tích này, lợi thế của Trung Quốc không chỉ đến từ quy mô khai thác, mà còn nằm ở năng lực tinh luyện, phân tách hóa học và chuyển đổi khoáng sản thành những vật liệu có thể sử dụng trực tiếp trong sản xuất.

Đây cũng là điểm nghẽn lớn đối với những quốc gia có tiềm năng tài nguyên nhưng chưa phát triển đầy đủ chuỗi chế biến sâu. Một mỏ khoáng sản, dù có trữ lượng lớn, không đồng nghĩa với khả năng nhanh chóng trở thành nguồn cung thay thế nếu thiếu nhà máy, công nghệ và hệ thống sản xuất phù hợp.

Đối với Việt Nam, tiềm năng tài nguyên là lợi thế ban đầu, nhưng khả năng tham gia sâu vào chuỗi cung ứng công nghệ sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào năng lực chế biến. Trong trường hợp gallium, chẳng hạn, việc sở hữu bauxite chưa đủ để bảo đảm khả năng sản xuất thương mại nguyên liệu này, bởi còn cần công nghệ thu hồi, tinh chế và một mô hình kinh tế phù hợp.

Đó là lý do vì sao các tài liệu nội bộ EU được Reuters công bố không chỉ đề cập tới khai thác, mà còn đề xuất hỗ trợ tài chính cho hoạt động chế biến khoáng sản tại Việt Nam. Những công cụ được xem xét gồm khoản vay, viện trợ không hoàn lại, hỗ trợ kỹ thuật và bảo hiểm tín dụng xuất khẩu. Bên cạnh đó, EU cũng muốn cải thiện hệ thống khảo sát, đánh giá tài nguyên để xác định chính xác hơn những nguồn khoáng sản có khả năng khai thác và đưa vào sản xuất.

Theo Tech Insider, đầu tư vào chế biến có thể giúp Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng quốc tế ngay cả khi nguyên liệu đầu vào không được khai thác trong nước.

Một ví dụ là kế hoạch hợp tác giữa Lynas Rare Earths của Úc và LS Eco Energy của Hàn Quốc nhằm sản xuất kim loại đất hiếm tại Việt Nam bằng nguyên liệu nhập khẩu. Nếu được triển khai thành công, dự án sẽ cho thấy tiềm năng của Việt Nam không chỉ nằm ở vai trò quốc gia sở hữu tài nguyên mà còn ở khả năng phát triển các cơ sở chế biến phục vụ thị trường toàn cầu.

Bên cạnh đó, việc EU đẩy mạnh tiếp cận khoáng sản Việt Nam không phải là một định hướng hoàn toàn mới. Trong Tuyên bố chung nâng cấp quan hệ Việt Nam - EU lên Đối tác chiến lược toàn diện ngày 29/1/2026, hai bên đã xác định nguyên liệu thô thiết yếu, chất bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và đa dạng hóa chuỗi cung ứng là những lĩnh vực ưu tiên hợp tác.

Tuyên bố cũng đề cập tới việc thúc đẩy đầu tư vào hàng hóa, dịch vụ và công nghệ hỗ trợ khai thác, chế biến khoáng sản bền vững, đồng thời xây dựng môi trường pháp lý minh bạch và có khả năng dự báo để thu hút các dự án công nghệ cao.

Như vậy, các tài liệu nội bộ EU được xây dựng vào tháng 6/2026, sau đó được Reuters công bố ngày 14/10, có thể được xem là bước cụ thể hóa những định hướng hợp tác đã được hai bên xác lập từ đầu năm. Dù vậy, theo Tech Insider, con đường biến Việt Nam thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng khoáng sản của châu Âu vẫn còn nhiều trở ngại.

Trước hết là tính minh bạch trong hoạt động khai thác, chế biến và mức độ tham gia của các doanh nghiệp Trung Quốc. Nếu những khâu quan trọng trong chuỗi sản xuất vẫn phụ thuộc vào công nghệ hoặc nguyên liệu từ Trung Quốc, việc chuyển dịch địa điểm sản xuất sang Việt Nam chưa chắc đã giúp EU loại bỏ hoàn toàn rủi ro nguồn cung.

Bên cạnh đó là những vấn đề liên quan đến khung pháp lý, thủ tục đầu tư và yêu cầu chuyển giao công nghệ. Đây là các yếu tố có thể ảnh hưởng trực tiếp tới tiến độ triển khai cũng như hiệu quả tài chính của những dự án chế biến khoáng sản quy mô lớn.

Một vấn đề khác là sự cạnh tranh giữa các nhà đầu tư quốc tế. Reuters trước đó cho biết một kế hoạch mua cổ phần chi phối tại hoạt động vonfram của Masan High-Tech Materials, có sự tham gia của các bên liên quan đến Úc, Mỹ và Canada, đã không thành công trong năm 2025. Tuy nhiên, sự quan tâm của các nhà đầu tư quốc tế đối với tài sản khoáng sản Việt Nam vẫn tiếp tục gia tăng.

Theo góc nhìn của Tech Insider, diễn biến này cho thấy EU đang phải cạnh tranh không chỉ với Trung Quốc mà còn với chính những đối tác có cùng mục tiêu đa dạng hóa chuỗi cung ứng. Trong tương lai gần, một trong những yếu tố cần theo dõi là liệu Ủy ban châu Âu có chuyển những đề xuất chính sách thành chương trình tài trợ cụ thể, với quy mô vốn, điều kiện giải ngân và danh mục dự án rõ ràng hay không.