Định hình trung tâm năng lượng quy mô quốc gia

Thông báo ngày 6/4 của Văn phòng Chính phủ, Thường trực Chính phủ khẳng định việc xây dựng Trung tâm lọc hóa dầu và năng lượng quốc gia tại Dung Quất. Đây được xác định là mô hình trung tâm năng lượng quốc gia đầu tiên tại Việt Nam, có quy mô lớn, tích hợp nhiều lĩnh vực và đòi hỏi trình độ công nghệ cao cùng nguồn lực đầu tư rất lớn.

Trong bối cảnh đó, Chính phủ thống nhất chủ trương xây dựng và trình Quốc hội ban hành nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù theo hướng thí điểm, tạo hành lang pháp lý thuận lợi để triển khai dự án.

Theo định hướng, Trung tâm sẽ được phát triển thành một tổ hợp công nghiệp năng lượng tích hợp, bao gồm các lĩnh vực từ lọc hóa dầu, khí tự nhiên, LNG, sản xuất điện đến năng lượng tái tạo. Mô hình này gắn với xu hướng phát triển kinh tế tuần hoàn và kinh tế carbon thấp, đồng thời hướng tới mục tiêu hình thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh từ nhập khẩu, tồn trữ, chế biến dầu khí đến sản xuất năng lượng và các sản phẩm công nghiệp liên quan.

Đáng chú ý, Trung tâm không chỉ phục vụ nhu cầu trong nước mà còn hướng tới xuất khẩu, đồng thời tích hợp các công nghệ mới như hydrogen xanh, amoniac xanh, thu giữ carbon và các giải pháp năng lượng sạch nhằm đáp ứng yêu cầu chuyển dịch năng lượng trong giai đoạn tới.

Theo Ban Quản lý Khu kinh tế Dung Quất (Quảng Ngãi), việc hình thành Trung tâm là bước phát triển tiếp nối trên nền tảng hơn 16 năm vận hành Nhà máy Lọc dầu Dung Quất. Đồng thời, đây cũng là cơ hội mở rộng không gian phát triển sang các lĩnh vực năng lượng mới, qua đó góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và tạo động lực tăng trưởng mới cho tỉnh Quảng Ngãi cũng như khu vực miền Trung.

Về định hướng thu hút đầu tư, Trung tâm sẽ tập trung vào các nhóm dự án trọng điểm nhằm hình thành chuỗi giá trị năng lượng đồng bộ. Trong đó, nhóm dự án lọc hóa dầu và hóa chất tiếp tục đóng vai trò nền tảng, với định hướng thu hút các tổ hợp quy mô lớn, phát triển các sản phẩm sau lọc nhằm gia tăng giá trị. Nhóm dự án năng lượng sẽ tập trung vào LNG, điện khí và năng lượng tái tạo, phù hợp với xu hướng giảm phát thải.

Song song đó, hệ thống hạ tầng dùng chung như cảng biển chuyên dụng, kho chứa, đường ống, trung tâm logistics và trung tâm LNG sẽ được ưu tiên đầu tư theo hướng hạ tầng mở, cho phép nhiều doanh nghiệp cùng khai thác. Ngoài ra, các dự án công nghiệp hỗ trợ và chế biến sâu cũng được khuyến khích phát triển nhằm tận dụng tối đa sản phẩm đầu ra của ngành lọc hóa dầu.

Cần cơ chế đặc thù và mô hình vận hành linh hoạt

TS. Nguyễn Quốc Thập - Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam nhận định, đề án hiện vẫn mang tính định hướng, chưa thể hiện đầy đủ tính khả thi. Các yếu tố then chốt như xác định chủ thể trung tâm, mô hình tài chính, phương thức huy động vốn, cơ chế điều phối và phân bổ rủi ro vẫn chưa được làm rõ, đặc biệt trong bối cảnh Khu kinh tế Dung Quất đã có sẵn nhiều cấu trúc vận hành.

Theo ông Thập, Trung tâm được định hướng với vai trò dẫn dắt của doanh nghiệp nhà nước, trong đó Tập đoàn Công nghiệp – Năng lượng Quốc gia Việt Nam (PVN) là nhà đầu tư chủ đạo. Tuy nhiên, cần làm rõ vai trò thực chất cũng như cơ chế, chính sách tương ứng để PVN có thể thực hiện hiệu quả chức năng này.

Bên cạnh đó, các cơ chế chia sẻ rủi ro đối với biến động giá LNG, rủi ro nguồn khí cũng như các chính sách liên quan đến carbon quốc tế cần được thiết kế cụ thể nhằm tăng tính hấp dẫn đối với nhà đầu tư.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi Đỗ Tâm Hiển nhấn mạnh việc phát triển Trung tâm cần được tiếp cận theo hướng hình thành hệ sinh thái công nghiệp năng lượng tích hợp, có sự liên kết chặt chẽ giữa các lĩnh vực lọc hóa dầu, hóa chất, năng lượng và logistics. Đây là yếu tố quan trọng để tối ưu hiệu quả đầu tư và bảo đảm phát triển bền vững.

Theo ông Hiển, để Trung tâm vận hành hiệu quả, cần tập trung vào ba nhóm giải pháp chính, gồm: hoàn thiện khung chính sách đủ mạnh và ổn định; ưu tiên đầu tư hạ tầng dùng chung; và thu hút các dự án dẫn dắt chuỗi giá trị, trong đó khẳng định vai trò nòng cốt của các doanh nghiệp lớn trong ngành năng lượng.

Trong khi đó, TS. Nguyễn Văn Tư - Phó Viện trưởng Viện Dầu khí Việt Nam đề xuất cách tiếp cận mang tính đột phá với mô hình “cụm dự án chiến lược”, giao PVN giữ vai trò nhà phát triển tổng thể, điều phối toàn bộ hệ sinh thái của Trung tâm.

Cùng với đó, cần áp dụng cơ chế “một cửa, một lần” trong chấp thuận chủ trương đầu tư và giao đất nhằm rút ngắn thời gian triển khai. Về lựa chọn nhà đầu tư, chỉ định trực tiếp các đơn vị triển khai các dự án lõi thay vì đấu thầu, nhằm bảo đảm tiến độ và tính đồng bộ.

Đáng chú ý, chuyên gia cũng kiến nghị thí điểm mô hình “sandbox” trong vận hành, cho phép hình thành thị trường năng lượng nội bộ trong Trung tâm. Theo đó, các doanh nghiệp có thể thực hiện cơ chế mua bán điện trực tiếp, trao đổi hơi, phụ phẩm và các dạng năng lượng thứ cấp, đồng thời được áp dụng các chính sách hỗ trợ ban đầu đối với các sản phẩm năng lượng mới như hydrogen.

Có thể thấy, việc định hướng xây dựng Trung tâm lọc hóa dầu và năng lượng quốc gia tại Dung Quất theo hướng đồng bộ, tích hợp và có tầm nhìn dài hạn sẽ tạo nền tảng quan trọng để thu hút nguồn lực đầu tư. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này, việc hoàn thiện cơ chế, chính sách đặc thù và mô hình vận hành phù hợp sẽ đóng vai trò quyết định trong giai đoạn tới.