Bên trong một xưởng sản xuất và lắp ráp ô tô tại Đông Nam Á. (Nguồn: EAF)

Trong bối cảnh Mỹ tiếp tục làm gia tăng bất ổn tại Trung Đông, chuỗi Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN và ASEAN+ diễn ra vào tuần trước đã tạo cơ hội để Trung Quốc thể hiện hình ảnh một đối tác ổn định và dễ dự đoán hơn.

Tuy nhiên, các cuộc họp tại Manila cũng cho thấy, quan hệ giữa Bắc Kinh với các nước trong khu vực vẫn còn nhiều căng thẳng, thường được xem là trái ngược với thực tế rằng thương mại và đầu tư giữa hai bên vẫn đang gắn kết.

Thách thức và cơ hội từ Trung Quốc

Trong hơn một thập niên qua, từ các quốc gia Đông Nam Á có thu nhập thấp, lực lượng lao động dồi dào cho đến các nền kinh tế phát triển như Liên minh châu Âu (EU), có ý kiến nhận định, tình trạng thặng dư thương mại kéo dài cùng ưu thế vượt trội trong lĩnh vực sản xuất của Trung Quốc đang tạo sức ép ngày càng lớn đối với các nước ở mọi cấp độ phát triển.

Tuy nhiên, cũng có luồng quan điểm cho rằng, Trung Quốc đang có lợi thế so sánh trong hầu hết mọi ngành, khiến các quốc gia khác gần như không còn dư địa phát triển. Nghiên cứu về xuất khẩu của Trung Quốc trong mười năm kể từ khi Bắc Kinh triển khai chiến lược "Made in China 2025" cho thấy, rất ít bằng chứng cho thấy Trung Quốc đang tạo ra một thách thức toàn diện đối với các ngành công nghiệp phương Tây.

Bức tranh tại Đông Á lại khác. Cơ cấu hàng xuất khẩu của Trung Quốc có mức độ trùng lặp lớn hơn nhiều với các nền kinh tế láng giềng. Do đó, câu hỏi quan trọng là liệu năng lực sản xuất ngày càng mạnh của Trung Quốc có cản trở con đường công nghiệp hóa dựa vào xuất khẩu hay không.

Trung Quốc đang đi theo một quỹ đạo phát triển khác với các quốc gia công nghiệp hóa trước đây. Việc nước này vẫn duy trì năng lực cạnh tranh mạnh mẽ trong các ngành sản xuất có giá trị gia tăng thấp khiến các nước ASEAN đang phát triển gặp nhiều khó khăn hơn trong việc tận dụng tăng trưởng từ các ngành sản xuất thâm dụng lao động.

Chính sách công nghiệp, tỷ giá đồng Nhân dân tệ và quá trình tự động hóa đã giúp Trung Quốc vừa duy trì lợi thế ở các ngành sản xuất truyền thống, vừa mở rộng năng lực cạnh tranh sang các lĩnh vực công nghệ cao.

Điều đó dẫn đến việc các nền kinh tế ASEAN đang phát triển có nguy cơ bị đẩy sang những lĩnh vực mang tính bổ trợ như khai thác tài nguyên, nông nghiệp và du lịch, là những ngành vốn có ít cơ hội tạo ra tăng trưởng năng động, hiệu ứng lan tỏa giữa các ngành, nhu cầu về lao động kỹ năng cao hay đổi mới sáng tạo dựa trên nghiên cứu và phát triển so với lĩnh vực sản xuất.

Tuy nhiên, có thể thấy Đông Nam Á vẫn đang duy trì được vị thế nhất định trong các ngành sản xuất giá trị thấp, mặc dù Trung Quốc vẫn giữ thị phần lớn trong lĩnh vực gia công hàng may mặc.

Cũng có một cách nhìn khác cho rằng, mối quan hệ giữa Trung Quốc và Đông Nam Á không hẳn là cạnh tranh thay thế, mà mang tính bổ trợ nhiều hơn. Việc Trung Quốc phát triển mạnh các ngành xe điện, pin và tấm pin năng lượng Mặt trời đã mở ra cơ hội để các doanh nghiệp Đông Nam Á xuất khẩu linh kiện và phụ tùng tham gia vào chuỗi giá trị xanh đó.

Dẫu vậy, Đông Nam Á cũng đang đối mặt với một thách thức mới. Nhờ những đổi mới trong quy trình sản xuất của Trung Quốc, nhiều ngành từng phụ thuộc chủ yếu vào lao động đang nhanh chóng chuyển sang mô hình thâm dụng vốn và tự động hóa.

Điều đó đồng nghĩa với việc các nước Đông Nam Á có thể sẽ phải mất nhiều thời gian hơn để từng bước phát triển nấc thang công nghiệp. Vì vậy, khu vực này cần triển khai các chính sách chủ động nhằm khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào đổi mới sáng tạo và nâng cấp công nghệ để thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa.

Sự lựa chọn của Đông Nam Á

Thách thức đối với Đông Nam Á có lẽ không còn đơn thuần là làm thế nào để vươn lên các ngành công nghệ cao, mà là làm sao duy trì được ngay cả những ngành sản xuất cơ bản ở tầng thấp nhất của chuỗi giá trị.

Tuy nhiên, câu chuyện này không chỉ phụ thuộc vào phía Trung Quốc.

ASEAN hoàn toàn có quyền chủ động trong việc thúc đẩy hội nhập nội khối sâu rộng hơn và khai thác nhu cầu nội vùng nhằm mở rộng không gian chuyên môn hóa - con đường được xem là hiệu quả nhất để xây dựng các ngành công nghiệp sử dụng nhiều lao động có kỹ năng và đủ sức cạnh tranh với Trung Quốc.

Ngược lại, mô hình trở thành trung tâm lắp ráp ở nước ngoài, được bảo hộ bởi các hàng rào phi thuế quan, được đánh giá là lựa chọn kém bền vững hơn so với chiến lược lấy hội nhập khu vực làm trọng tâm.

Trong bối cảnh đó, việc thúc đẩy thực thi các quy tắc xuất xứ và cơ chế cộng gộp xuất xứ trong Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP), đồng thời tăng cường tự do lưu chuyển hàng hóa, vốn và lao động trong ASEAN thông qua việc nâng cấp Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN (ATIGA) và các hiệp định liên quan, sẽ góp phần thúc đẩy chuyên môn hóa giữa các mắt xích sản xuất bổ trợ trong các chuỗi giá trị khu vực đang hình thành.

Đây được xem là nền tảng quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh của ASEAN trong bối cảnh môi trường kinh tế khu vực ngày càng chịu ảnh hưởng từ sự phát triển của Trung Quốc.