Tại tọa đàm “Dấu ấn 1 năm thực hiện Nghị quyết 68”, Luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch SB Law cho rằng, một trong những điểm cốt lõi của Nghị quyết 68 là yêu cầu hoàn thiện hệ thống pháp luật về thực thi hợp đồng và giải quyết tranh chấp trong lĩnh vực kinh doanh – thương mại, đặc biệt theo hướng rút ngắn thời gian xử lý vụ việc.

Tuy nhiên, sau một năm triển khai, những chuyển biến thực tế vẫn chưa đạt được kỳ vọng của cộng đồng doanh nghiệp, nhất là tại hệ thống tòa án.

DN vẫn ngại kiện dân sự vì tố tụng kéo dài

Theo ông Nguyễn Thanh Hà, áp lực giải quyết án hiện nay tại Hà Nội và TP.HCM là rất lớn khi mỗi năm các tòa án phải xử lý hàng chục nghìn vụ việc. Ngay từ giai đoạn nộp đơn khởi kiện và thụ lý vụ án, doanh nghiệp đã gặp nhiều rào cản.

Không chỉ dừng ở khâu thụ lý, quá trình tố tụng còn kéo dài qua nhiều cấp xét xử, từ sơ thẩm, phúc thẩm cho tới thi hành án. Mỗi công đoạn đều khiến doanh nghiệp phát sinh thêm chi phí, kéo dài thời gian thu hồi tài sản và làm gia tăng rủi ro kinh doanh.

Chính sự kéo dài của các thủ tục dân sự và kinh tế đang khiến nhiều doanh nghiệp có xu hướng tìm đến cơ quan điều tra như một giải pháp “nhanh hơn” để xử lý tranh chấp, dù chủ trương hiện nay là không hình sự hóa các quan hệ dân sự, kinh tế.

Bên cạnh tòa án, trọng tài thương mại được đánh giá là cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả hơn nhờ tính linh hoạt và thời gian xử lý nhanh. Tuy nhiên, chi phí trọng tài vẫn là rào cản lớn đối với nhiều doanh nghiệp, đặc biệt trong bối cảnh khó khăn tài chính.

Khác với tòa án – nơi doanh nghiệp chỉ phải nộp án phí ban đầu ở mức tương đối thấp – trọng tài yêu cầu nộp gần như toàn bộ chi phí ngay từ đầu. Điều này khiến không ít doanh nghiệp e ngại tiếp cận.

Một tín hiệu tích cực được ông Nguyễn Thanh Hà nhắc tới là việc ngành tòa án đang thúc đẩy mô hình “tòa án điện tử” trong quá trình triển khai Nghị quyết 68. Theo đó, doanh nghiệp có thể nộp hồ sơ trực tuyến, gửi tài liệu qua môi trường số và thậm chí tham gia xét xử online.

“Nếu triển khai hiệu quả, mô hình tòa án điện tử sẽ giúp giảm đáng kể thời gian và chi phí cho doanh nghiệp”, ông nhận định.

Tuy nhiên, theo lộ trình hiện nay, việc triển khai đầy đủ mô hình này có thể phải tới năm 2027 mới được áp dụng rộng rãi.

Một nội dung quan trọng khác của Nghị quyết 68, theo ông Hà, là định hướng ưu tiên các biện pháp kinh tế, hành chính và dân sự trước khi áp dụng chế tài hình sự đối với các sai phạm kinh tế. Đây được xem là bước tiến lớn trong tư duy quản lý, tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động khắc phục hậu quả và giảm nguy cơ bị hình sự hóa hoạt động kinh doanh.

Dù vậy, khó khăn lớn nhất hiện nay là các quy định mới chỉ dừng ở tính định hướng, chưa có hướng dẫn cụ thể để triển khai trên thực tế.

Ông Hà dẫn ví dụ, trong các vụ án liên quan đến trốn thuế hay lừa đảo trong hoạt động kinh doanh, doanh nghiệp thường được khuyến khích khắc phục hậu quả để được xem xét giảm nhẹ trách nhiệm. Tuy nhiên, pháp luật hiện chưa có tiêu chí định lượng rõ ràng: khắc phục toàn bộ thiệt hại có được miễn trách nhiệm hình sự hay không, khắc phục một phần thì được giảm nhẹ ở mức nào.

“Khắc phục toàn bộ thiệt hại thì có được miễn trách nhiệm hình sự không, khắc phục một nửa thì giảm bao nhiêu, hiện vẫn chưa có hướng dẫn định lượng cụ thể. Đây chính là khoảng trống pháp lý khiến các cơ quan tố tụng cũng thận trọng khi áp dụng tinh thần của Nghị quyết 68, bởi nếu vận dụng không chặt chẽ có thể dẫn tới lo ngại bỏ lọt tội phạm:, ông Hà nói.

Trong quá trình tham gia bào chữa cho doanh nhân, các luật sư hiện nay đều viện dẫn tinh thần của Nghị quyết 68 nhằm bảo vệ quyền kinh doanh và tạo điều kiện cho doanh nghiệp khắc phục hậu quả. Tuy nhiên, việc thiếu án lệ và hướng dẫn chi tiết khiến quá trình áp dụng trên thực tế vẫn gặp nhiều trở ngại.

Vì vậy, ông Nguyễn Thanh Hà kỳ vọng thời gian tới, Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự cùng các quy định liên quan sẽ tiếp tục được sửa đổi theo hướng cụ thể hóa tinh thần của Nghị quyết 68, đồng thời xây dựng thêm án lệ để tạo sự thống nhất trong áp dụng pháp luật.

Khoảng trống pháp lý khiến Nghị quyết 68 khó đi vào thực tế

Ngoài vấn đề tố tụng, ông Hà cũng đặc biệt lưu ý tới lĩnh vực sở hữu trí tuệ – một nội dung được Nghị quyết 68 nhấn mạnh nhằm hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới sáng tạo.

Theo ông, việc sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ thời gian qua đã tạo ra một số cải thiện nhất định, như rút ngắn thời gian thẩm định đơn từ khoảng một năm xuống còn 5–6 tháng và thúc đẩy xử lý thủ tục trực tuyến.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy hạ tầng công nghệ vẫn chưa đáp ứng yêu cầu, khiến thời gian xử lý hồ sơ chưa được cải thiện đáng kể như kỳ vọng. Trong khi đó, tình trạng vi phạm sở hữu trí tuệ trên môi trường số vẫn diễn ra phổ biến.

Ông Hà dẫn chứng, việc phát sóng lậu các giải bóng đá trên mạng vẫn tồn tại công khai, bất chấp phản ánh kéo dài từ các doanh nghiệp nắm giữ bản quyền. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến Việt Nam tiếp tục bị đưa vào danh sách theo dõi về sở hữu trí tuệ của một số đối tác quốc tế.

Theo ông Hà, phản ứng chính sách hiện nay đôi khi vẫn mang tính đối phó tình huống và chịu tác động từ sức ép bên ngoài, thay vì hình thành một chiến lược dài hạn, chủ động về bảo vệ sở hữu trí tuệ.

“Khu vực tư pháp vẫn còn rất nhiều việc phải làm nếu muốn thực sự bảo vệ doanh nghiệp và doanh nhân”, ông nhấn mạnh.