Tại hội thảo "40 năm Đổi mới: Phát triển tập đoàn kinh tế Việt Nam" do Tạp chí Nhà đầu tư tổ chức, một trong những vấn đề được cộng đồng doanh nghiệp đặc biệt quan tâm là làm sao tạo dựng niềm tin pháp lý đủ lớn để doanh nhân dám đầu tư dài hạn, tham gia những bài toán chiến lược của đất nước.

Từ góc nhìn thực tiễn hành nghề, Luật sư cấp cao Ngô Thái Ninh, Công ty luật Baker & McKenzie, cho rằng ranh giới minh bạch giữa rủi ro kinh doanh với hành vi vi phạm hình sự chính là nền tảng để doanh nghiệp dám làm những việc lớn.

Một nền kinh tế muốn hình thành những tập đoàn tư nhân đủ sức cạnh tranh khu vực và toàn cầu thì ngoài vốn, công nghệ hay thị trường, còn cần một loại "vốn" quan trọng không kém: vốn niềm tin vào pháp luật.

Doanh nhân chỉ có thể dám đầu tư lớn, đầu tư dài hạn và chấp nhận những quyết định mang tính đột phá khi họ tin rằng quyền tài sản được bảo vệ, quyền tự do kinh doanh được tôn trọng và những rủi ro phát sinh trong hoạt động kinh doanh sẽ được nhìn nhận đúng bản chất.

Trong nhiều năm qua, tinh thần không hình sự hóa các quan hệ dân sự, kinh tế đã được khẳng định trong nhiều nghị quyết của Bộ Chính trị và Quốc hội. Gần đây, việc Quốc hội ban hành Nghị quyết số 198/2025/QH15 nhằm thể chế hóa Nghị quyết 68-NQ/TW tiếp tục củng cố kỳ vọng về một môi trường pháp lý minh bạch, ổn định và dễ tiên liệu hơn cho cộng đồng doanh nghiệp.

Tuy nhiên, trên thực tế, điều mà nhiều doanh nhân còn e ngại không chỉ là rủi ro thị trường, mà là ranh giới giữa rủi ro kinh doanh, sai sót quản trị với trách nhiệm hình sự đôi khi vẫn chưa đủ rõ ràng.

Trong bối cảnh nhiều đại án kinh tế xuất hiện những năm gần đây, cảm nhận về rủi ro pháp lý thậm chí còn lớn hơn trước. Điều này khiến không ít doanh nghiệp lựa chọn phương án an toàn, thu hẹp khẩu vị đầu tư hoặc ngần ngại tham gia các dự án có quy mô lớn và thời gian hoàn vốn dài.

Minh bạch ranh giới để doanh nghiệp dám chấp nhận rủi ro phát triển

Ở chiều tích cực, thị trường Việt Nam cũng đang cho thấy sự trưởng thành đáng ghi nhận về quản trị pháp lý. Trong khoảng 5–10 năm trở lại đây, ngày càng nhiều doanh nghiệp chủ động sử dụng luật sư, chuyên gia pháp chế và xây dựng bộ phận pháp chế nội bộ, thay vì chỉ tập trung vào mục tiêu lợi nhuận ngắn hạn.

Điều này cho thấy doanh nghiệp đã bắt đầu coi quản trị pháp lý là một năng lực cạnh tranh cốt lõi, ngang hàng với quản trị tài chính, công nghệ hay chiến lược thị trường.

Tuy nhiên, để củng cố niềm tin cho doanh nghiệp, điều quan trọng nhất là phải tiếp tục tiêu chí hóa ranh giới giữa rủi ro kinh doanh, sai sót quản trị với hành vi cố ý vi phạm pháp luật.

Theo tôi, chế tài hình sự chỉ nên được áp dụng theo nguyên tắc "hình sự tối thiểu", tức chỉ dành cho những hành vi gây hậu quả nghiêm trọng cho xã hội hoặc có yếu tố cố ý trục lợi rõ ràng. Với phần lớn các tranh chấp phát sinh từ giao dịch, quản trị hay thực thi hợp đồng, cần ưu tiên các biện pháp xử lý dân sự và kinh tế.

Đây không chỉ là câu chuyện kỹ thuật pháp lý, mà còn là vấn đề nuôi dưỡng tinh thần dám nghĩ, dám làm và dám đầu tư lớn của doanh nhân Việt Nam.

Không gian pháp lý hợp lý để khắc phục sai sót trước khi bị chế tài

Một nguyên tắc rất quan trọng khác là pháp luật phải tôn trọng bản chất của giao dịch và quyền tự do thỏa thuận của các bên.

Doanh nghiệp hoạt động trong môi trường cạnh tranh luôn phải chấp nhận xác suất sai sót nhất định về dự báo thị trường, quản trị dòng tiền hay triển khai dự án. Những sai sót này, nếu không có yếu tố gian dối hoặc cố ý vi phạm, cần được nhìn nhận trước hết như rủi ro của hoạt động kinh doanh.

Vì vậy, pháp luật cần tạo ra một khoảng không hợp lý về thời gian, nguồn lực và cơ chế để doanh nghiệp có cơ hội khắc phục hậu quả, tái cấu trúc hoặc bồi thường trước khi phải đối diện với chế tài hình sự.

Song song với đó, cần đầu tư mạnh hơn cho hạ tầng con người của hệ sinh thái pháp lý, bao gồm đội ngũ luật sư, chuyên gia pháp lý doanh nghiệp cũng như đội ngũ công chức tham gia xây dựng chính sách và soạn thảo luật.

Chỉ khi hệ thống này đủ chuyên nghiệp, minh bạch và bám sát thực tiễn, niềm tin pháp lý của doanh nghiệp mới thực sự được củng cố.

Suy cho cùng, hình thành các tập đoàn kinh tế tư nhân lớn không chỉ là câu chuyện vốn, thị trường hay công nghệ, mà còn là câu chuyện của một nhà nước pháp quyền đủ trưởng thành để bảo vệ tinh thần chấp nhận rủi ro của doanh nhân.

Chỉ khi pháp luật đủ minh bạch, đủ nhất quán và không hình sự hóa rủi ro kinh doanh một cách máy móc, doanh nghiệp mới dám đầu tư lớn, theo đuổi các chiến lược dài hạn và đóng góp mạnh mẽ hơn cho sự phát triển của đất nước.