Áp lực quốc tế và yêu cầu tái cấu trúc nền kinh tế

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu nhiều biến động, tăng trưởng xanh không còn là mục tiêu mang tính định hướng, mà đã trở thành một phần tất yếu trong chiến lược phát triển của doanh nghiệp. Các thị trường xuất khẩu lớn liên tục siết chặt tiêu chuẩn môi trường, yêu cầu minh bạch chuỗi cung ứng và kiểm soát phát thải carbon, buộc doanh nghiệp phải thích ứng nếu muốn duy trì thị phần.

Điều này đồng nghĩa sản phẩm không chỉ đáp ứng tiêu chí về chất lượng và giá cả, mà còn phải chứng minh được quy trình sản xuất bền vững và “dấu chân carbon” ở mức thấp. Trong nhiều ngành, đặc biệt là nông nghiệp, các tiêu chuẩn về dư lượng hóa chất, truy xuất nguồn gốc hay nhật ký sản xuất không còn là lợi thế cạnh tranh mà đã trở thành điều kiện bắt buộc để tiếp cận các thị trường cao cấp.

Thực tế tại Công ty cổ phần Ameii Việt Nam cho thấy, các mặt hàng nông sản xuất khẩu như cà rốt, chuối, sả, vải hay rau củ chế biến đều phải tuân thủ quy trình kiểm soát chặt chẽ từ vùng nguyên liệu đến khâu đóng gói. Từng tiêu chí về kích cỡ, màu sắc, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật hay mã QR truy xuất nguồn gốc đều được chuẩn hóa. Đây không chỉ là yêu cầu từ đối tác mà còn là cách doanh nghiệp tự nâng chuẩn chính mình.

Ở quy mô lớn hơn, những doanh nghiệp như Vinasoy cho thấy cách tiếp cận bài bản hơn khi lồng ghép yếu tố “xanh” vào toàn bộ chuỗi giá trị. Việc tối ưu sử dụng nước, tiết kiệm năng lượng, giảm lãng phí bao bì hay tái cấu trúc vận tải không chỉ giúp giảm phát thải mà còn cải thiện hiệu quả vận hành. Từ góc độ này, tăng trưởng xanh không còn là chi phí phát sinh, mà dần trở thành một mô hình quản trị giúp nâng cao năng suất.

Theo PGS.TS. Bùi Quang Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, tăng trưởng kinh tế trong giai đoạn hiện nay không thể chỉ dựa vào tốc độ mà phải gắn với tính bền vững. Mô hình tăng trưởng truyền thống dựa vào tài nguyên và lao động giá rẻ đang dần bộc lộ những giới hạn khi các nguồn lực này ngày càng suy giảm.

Trong bối cảnh đó, tăng trưởng xanh được xem là lời giải cho bài toán phát triển kép: vừa duy trì đà tăng trưởng, vừa đảm bảo yếu tố bền vững. Đây không chỉ là câu chuyện môi trường mà còn là quá trình tái cấu trúc nền kinh tế theo hướng hiện đại và hiệu quả hơn.

Một trong những động lực lớn nhất thúc đẩy chuyển đổi đến từ áp lực bên ngoài. Các thị trường lớn, đặc biệt là Liên minh châu Âu (EU), ngày càng siết chặt tiêu chuẩn về môi trường và phát thải. Không chỉ dừng lại ở yêu cầu về chất lượng sản phẩm, các đối tác quốc tế còn đòi hỏi doanh nghiệp minh bạch toàn bộ quy trình sản xuất, bao gồm cả dữ liệu phát thải carbon.

“Thế giới đang thay đổi rất lớn và đặt ra những luật chơi mới đối với nền kinh tế thế giới và Việt Nam”, PGS.TS. Bùi Quang Tuấn nhận định.

Theo ông, để thích ứng với xu hướng này, tăng trưởng xanh cần được thúc đẩy trên bốn trụ cột chính: phát triển năng lượng và hạ tầng xanh; nâng cấp công nghiệp; mở rộng tài chính xanh; và nâng cao khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu. Trong đó, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đóng vai trò quyết định hiệu quả của quá trình chuyển đổi.

Xây dựng năng lực 'xanh' từ nền tảng dữ liệu và công nghệ

Ở cấp độ doanh nghiệp, chuyển đổi số đang trở thành nền tảng quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng xanh. Ông Lê Nguyễn Trường Giang, Viện trưởng Viện Chiến lược Chuyển đổi số cho rằng, chuyển đổi số không chỉ là ứng dụng công nghệ mà là sự thay đổi căn bản về tư duy, trong đó dữ liệu trở thành nguồn lực cốt lõi.

Thông qua dữ liệu, doanh nghiệp có thể đo lường và tối ưu hóa việc sử dụng năng lượng, từ đó đưa ra các quyết định chính xác hơn trong vận hành và đầu tư. Cách thức quản trị cũng chuyển dịch từ quản lý công việc sang quản lý dòng thông tin, giúp nâng cao hiệu quả tổng thể.

Lợi thế cạnh tranh vì thế không còn mang tính tĩnh, mà dựa trên khả năng đổi mới liên tục. Doanh nghiệp muốn đi xa phải vận hành dựa trên dữ liệu và ra quyết định dựa trên phân tích.

Một minh chứng rõ nét cho yêu cầu này là thị trường carbon. Dù được nhìn nhận như một công cụ tài chính mới, nhưng về bản chất, đây là bài toán về năng lực kỹ thuật – từ kiểm kê, đo đạc đến báo cáo và thẩm định phát thải theo chuẩn quốc tế. Nếu thiếu nền tảng này, doanh nghiệp khó có thể tham gia hiệu quả.

TS. Hoàng Hiệp, Viện trưởng Viện Nghiên cứu tăng trưởng xanh (Học viện Nông nghiệp Việt Nam) nhấn mạnh: “Tín chỉ carbon không phải mục tiêu cuối cùng, mà chỉ là phần thưởng cho quá trình giảm phát thải thực chất”. Điều đó đồng nghĩa, nếu nền tảng sản xuất không thay đổi, những lợi ích tài chính từ “xanh” sẽ khó bền vững.

Để quá trình chuyển đổi diễn ra hiệu quả, PGS.TS. Bùi Quang Tuấn cho rằng cần hình thành một hệ sinh thái đồng bộ với sự tham gia của nhiều chủ thể. Nhà nước giữ vai trò thiết lập thể chế và tạo điều kiện tiếp cận nguồn lực; thị trường đảm nhiệm phân bổ thông qua các công cụ như định giá carbon; doanh nghiệp là trung tâm đổi mới; còn người dân góp phần thúc đẩy thông qua hành vi tiêu dùng xanh.

Thực tế cho thấy nhiều chính sách hỗ trợ đã được triển khai theo hướng này. Các dự án xanh được ưu đãi về đất đai, vốn và thuế; các tổ chức tín dụng được khuyến khích tài trợ với điều kiện thuận lợi hơn. Đáng chú ý, Nghị quyết 198/2025/QH15 cho phép hỗ trợ lãi suất 2%/năm đối với các dự án xanh và kinh tế tuần hoàn.

Trong lĩnh vực mua sắm công, các sản phẩm và dịch vụ đạt Nhãn sinh thái Việt Nam cũng được ưu tiên sử dụng, góp phần mở rộng thị trường cho các doanh nghiệp theo đuổi mô hình sản xuất bền vững.

Trong bối cảnh chi phí và quy trình chuyển đổi còn nhiều thách thức, câu hỏi “đầu tư cho xanh là gánh nặng hay cơ hội” có lẽ không còn mang tính lựa chọn. Khi được triển khai trên nền tảng công nghệ và quản trị hiệu quả, tăng trưởng xanh không chỉ giúp doanh nghiệp thích ứng với yêu cầu mới, mà còn mở ra dư địa nâng cao năng suất và phát triển bền vững trong dài hạn.