Trung Quốc dẫn dắt tăng trưởng xuất khẩu nông sản

Theo số liệu của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản tháng 2/2026 ước đạt 4,71 tỷ USD, giảm so với tháng trước nhưng vẫn tăng 1,9% so với cùng kỳ. Lũy kế 2 tháng đầu năm đạt 11,3 tỷ USD, tăng 17,1% so với cùng kỳ năm trước.

Động lực tăng trưởng đến từ nhiều nhóm hàng chủ lực. Trong đó, nông sản đạt 6,09 tỷ USD, tăng 17,1%; thủy sản đạt 1,76 tỷ USD, tăng 23,3%; lâm sản đạt 2,82 tỷ USD, tăng 7,4%. Đáng chú ý, nhóm sản phẩm chăn nuôi và đầu vào sản xuất tăng mạnh lần lượt 84,3% và 51,7%.

Xét theo thị trường, châu Á tiếp tục là khu vực xuất khẩu lớn nhất, chiếm 45,5% thị phần, trong đó Trung Quốc giữ vai trò then chốt. Hai tháng đầu năm, kim ngạch xuất khẩu sang thị trường này tăng tới 56%, vượt xa mức tăng tại nhiều thị trường lớn khác.

Ở từng ngành hàng, thị trường Trung Quốc ghi nhận mức tăng trưởng đột biến. Đáng chú ý, xuất khẩu gạo sang thị trường này tăng 5,8 lần, trong khi rau quả tăng 2,2 lần. Đặc biệt, sầu riêng đạt khoảng 300 triệu USD, tăng tới 469%, trở thành điểm sáng của toàn ngành.

Thủy sản cũng ghi nhận tín hiệu tích cực khi xuất khẩu tôm hùm sang Trung Quốc đạt 259 triệu USD trong 2 tháng, tăng 65%. Trong đó, tôm hùm xanh chiếm tỷ trọng lớn nhất, tiếp tục giữ vai trò chủ lực.

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), nhu cầu tiêu thụ tại Trung Quốc phục hồi mạnh, đặc biệt trong giai đoạn trước và sau tết Nguyên đán. Các sản phẩm tươi sống, giá trị cao như tôm hùm, sầu riêng được ưa chuộng, tạo động lực tăng trưởng mới.

Ở góc độ thị trường, trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam cho rằng, xuất khẩu sầu riêng tăng mạnh còn nhờ lợi thế trái vụ. Khi nguồn cung từ các quốc gia khác giảm, sản phẩm của Việt Nam đúng thời điểm nhu cầu tại Trung Quốc tăng cao, giúp đơn hàng bứt phá.

Giá nhiều mặt hàng cũng duy trì ở mức cao. Sầu riêng tăng 30-50% so với cùng kỳ, tôm hùm dao động từ 1,1-1,5 triệu đồng/kg tại bè. Tuy nhiên, nguồn cung trong nước lại có dấu hiệu hạn chế khi sản lượng sầu riêng trái vụ giảm 30-40%, còn nhiều vùng nuôi tôm bị ảnh hưởng bởi thời tiết.

Theo các chuyên gia, doanh nghiệp trong ngành, sự lệch pha cung - cầu đang giữ giá sầu riêng ở mức cao, đồng thời cho thấy độ nhạy lớn của thị trường Trung Quốc. Khi nhu cầu phục hồi, xuất khẩu có thể tăng nhanh, kéo theo biến động về giá và nguồn cung.

Cửa khẩu thông minh mở rộng dư địa xuất khẩu

Cùng với đà tăng trưởng thị trường, hạ tầng thương mại biên giới đang được đẩy mạnh. Quyết định số 453/QĐ-TTg ngày 18/3/2026 phê duyệt Đề án xây dựng cửa khẩu thông minh tại lối thông quan cầu đường bộ Kim Thành và lối thông quan Bản Vược thuộc cửa khẩu quốc tế Lào Cai (Đề án) được kỳ vọng tạo bước đột phá cho xuất khẩu nông sản sang Trung Quốc.

Mô hình này ứng dụng công nghệ hiện đại như trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT), tự động hóa vận tải… giúp nâng cao năng lực thông quan, giảm chi phí logistics và hạn chế tình trạng ùn tắc hàng hóa. Đến năm 2030, năng lực vận chuyển qua các lối thông quan dự kiến tăng gấp đôi, chi phí logistics có thể giảm 20-30%.

Đáng chú ý, cửa khẩu thông minh còn gắn với phát triển thương mại điện tử xuyên biên giới, tạo điều kiện để nông sản Việt Nam tiếp cận sâu hơn vào thị trường Trung Quốc thông qua các kênh phân phối hiện đại.

Trong bức tranh xuất nhập khẩu chung, Trung Quốc đang nổi lên là thị trường tăng trưởng nhanh, với kim ngạch xuất khẩu đạt hơn 11 tỷ USD trong 2 tháng đầu năm, tăng 38,1%, đóng góp lớn vào tăng trưởng chung của cả nước.

Tuy nhiên, đi cùng cơ hội là yêu cầu ngày càng cao về tiêu chuẩn kỹ thuật và quản lý nhập khẩu. Theo ông Nguyễn Quý Dương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý các quy định mới trong Lệnh 280 của Trung Quốc.

Cụ thể, các sản phẩm đã có nghị định thư vẫn thực hiện theo quy định hiện hành; các doanh nghiệp đã đăng ký theo Lệnh 248 không cần làm lại hồ sơ, nhưng một số mặt hàng mới sẽ phải bổ sung xác nhận từ cơ quan có thẩm quyền.

Đáng lưu ý, Thông báo 219 quy định thêm nhiều nhóm sản phẩm bắt buộc phải có thư giới thiệu, nếu không sẽ không được phép xuất khẩu. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải chủ động rà soát danh mục sản phẩm và hoàn thiện hồ sơ kịp thời.

Thực tế cho thấy, việc chậm cập nhật thông tin có thể gây rủi ro lớn. Trước đó, đã có hàng trăm doanh nghiệp gặp khó khăn khi hệ thống CIFER tự động khóa chức năng gia hạn do quá hạn đăng ký.

Ở góc độ tích cực, ông Ngô Xuân Nam, Phó Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam cho biết, Lệnh 280 cũng mang lại một số thuận lợi như cơ chế tự động gia hạn đối với doanh nghiệp tuân thủ tốt, đồng thời ứng dụng công nghệ mới giúp đơn giản hóa quy trình xử lý hồ sơ.

Với mặt hàng gạo, trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Nguyễn Văn Thành, Giám đốc Công ty TNHH SX-TM Phước Thành IV (Vĩnh Long), cho hay, Trung Quốc là thị trường đặc thù và rất khó dự báo. Họ có nền nông nghiệp lớn, tồn kho dồi dào, thậm chí còn xuất khẩu sang một số quốc gia khác. Việc nhập khẩu của Trung Quốc phụ thuộc nhiều vào chính sách từng năm và hạn ngạch đấu thầu.

Những năm gần đây, hạn ngạch nhập khẩu thường dao động khoảng 700.000-800.000 tấn. Trung Quốc chủ yếu quan tâm đến gạo nếp và các loại gạo đặc sản như ST21, ST25. Tuy nhiên, chính sách có thể thay đổi nhanh chóng, nên doanh nghiệp Việt Nam không thể chủ quan, mà cần đa dạng hóa thị trường.

Các chuyên gia nhấn mạnh, để duy trì đà tăng trưởng xuất khẩu nông sản bền vững tại thị trường Trung Quốc, doanh nghiệp cần chủ động nâng cao chất lượng sản phẩm, bảo đảm truy xuất nguồn gốc và tuân thủ đầy đủ quy định nhập khẩu. Cùng với việc tận dụng cơ hội từ hạ tầng cửa khẩu thông minh và thương mại điện tử, việc thích ứng nhanh với các thay đổi chính sách sẽ là yếu tố quyết định giúp nông sản Việt Nam giữ vững vị thế và mở rộng thị phần tại thị trường lớn này.

Căng thẳng tại Trung Đông đang tác động tiêu cực đến xuất khẩu nông sản sang khu vực này cũng như các thị trường EU, Nam Mỹ. Trong bối cảnh đó, khu vực Đông Bắc Á, trong đó có Trung Quốc đang nổi lên như những thị trường giàu tiềm năng, mở ra cơ hội mới cho nông sản Việt.