Nhu cầu phát triển không gian kinh tế mới đang khiến áp lực huy động vốn tại TP. Hồ Chí Minh ngày càng lớn. Trong khi đó, tiến trình cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước giải pháp được kỳ vọng giúp nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công và thu hút thêm vốn tư nhân vẫn còn nhiều điểm nghẽn, chưa diễn ra như kỳ vọng.

* Điểm nghẽn nằm ở khâu thực thi

Cuối năm 2003, Vinamilk chính thức cổ phần hóa, với mức định giá khoảng 100 triệu USD. Hơn hai năm sau, ngày 19/1/2006, cổ phiếu doanh nghiệp này được niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh (HOSE), mở ra giai đoạn tăng trưởng mạnh mẽ theo mô hình công ty đại chúng.

Nhờ hoạt động kinh doanh liên tục mở rộng và hiệu quả cải thiện rõ rệt sau cổ phần hóa, giá trị doanh nghiệp tăng mạnh qua từng năm. Năm 2017, Tổng Công ty Đầu tư và Kinh doanh Vốn Nhà nước (SCIC) thoái vốn cho Platinum Victory với mức giá kỷ lục 186.000 đồng/cổ phiếu, đưa định giá Vinamilk vượt mốc 10 tỷ USD. Nếu tính thêm phần cổ tức tích lũy trong nhiều năm, hiệu quả mang lại cho cổ đông còn lớn hơn đáng kể.

Đây được xem là một trong những trường hợp cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước thành công nhất tại Việt Nam, cho thấy tiềm năng gia tăng giá trị khi doanh nghiệp vận hành theo cơ chế thị trường và có sự tham gia của khu vực tư nhân.

Tuy nhiên, những “câu chuyện Vinamilk” hiện không nhiều. Trong nhiều năm trở lại đây, tiến trình cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước trên cả nước diễn ra khá chậm chạp, nhiều kế hoạch không hoàn thành đúng lộ trình.

Tại TP. Hồ Chí Minh, theo kế hoạch sắp xếp doanh nghiệp nhà nước đến hết năm 2025, thành phố dự kiến cổ phần hóa 10 doanh nghiệp, nhưng tiến độ thực hiện cũng không như kỳ vọng.

Trong bối cảnh mở rộng không gian phát triển sau khi hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, quy mô hệ thống doanh nghiệp nhà nước của TP. Hồ Chí Minh tiếp tục gia tăng, kéo theo áp lực tái cơ cấu và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công.

Đáng chú ý, Nghị quyết 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước cũng đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ khu vực doanh nghiệp nhà nước theo hướng hiệu quả, minh bạch và vận hành theo cơ chế thị trường. Nghị quyết nhấn mạnh kinh tế nhà nước phải giữ vai trò dẫn dắt ở các lĩnh vực then chốt, nhưng không dàn trải và không duy trì chi phối ở những lĩnh vực mà thị trường có thể làm tốt hơn.

Nghị quyết 79 cũng yêu cầu tách bạch chức năng quản lý nhà nước với chức năng đại diện chủ sở hữu vốn; đẩy mạnh cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước, nâng cao quản trị, hiệu quả sử dụng vốn và phát huy vai trò dẫn dắt thay vì cạnh tranh trực tiếp với khu vực tư nhân.

Trong bối cảnh đó, câu chuyện cổ phần hóa không chỉ còn là bài toán bán vốn nhà nước, mà gắn với yêu cầu tái cơ cấu khu vực kinh tế nhà nước theo tinh thần mới của Bộ Chính trị.

Tại hội thảo khoa học “Kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân – Hai trụ cột chiến lược tạo động lực tăng trưởng và quốc gia thịnh vượng”, do Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh (UEH) tổ chức tháng 4/2026, GS.TS Nguyễn Trọng Hoài, chuyên gia kinh tế cho rằng, câu chuyện cổ phần hóa đã được nhắc đến từ rất lâu, nhưng quá trình triển khai liên tục bị kéo dài. Số lượng doanh nghiệp được cổ phần hóa trong khoảng 10 năm gần đây không tăng đáng kể.

Một trong những nguyên nhân lớn là khó định giá doanh nghiệp, đặc biệt với các tài sản vô hình như thương hiệu hay giá trị lịch sử của doanh nghiệp nhà nước lâu năm.

Ngoài yếu tố kinh tế, vị chuyên gia cho rằng, vấn đề lớn hơn nằm ở khâu quản trị và thực thi. Các doanh nghiệp nhà nước thường liên quan đến nhiều bên, từ lao động, pháp lý cho tới các nhóm lợi ích, khiến tiến trình cổ phần hóa bị “giằng kéo”.

Bên cạnh đó, nhiều quy định hiện chưa đủ rõ ràng, dẫn tới cách hiểu khác nhau giữa các cơ quan thực thi. Với TP. Hồ Chí Minh, nhiều nội dung còn phải xin ý kiến các bộ, ngành trung ương nên thời gian xử lý càng kéo dài.

* Cần tư duy dài hạn trong cổ phần hóa

Theo ông Nguyễn Ngọc Hoà, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp TP. Hồ Chí Minh (HUBA), trước đây nhiều phương án cổ phần hóa xác định Nhà nước nắm dưới 50% vốn. Tuy nhiên, sau đó phần lớn doanh nghiệp lại chuyển sang mô hình Nhà nước nắm khoảng 65% vốn điều lệ.

Khảo sát cho thấy, nhiều nhà đầu tư tư nhân cho rằng khi Nhà nước vẫn nắm 65% cổ phần thì doanh nghiệp về thực chất “không khác gì Nhà nước nắm 100%”, bởi cơ chế quản trị vẫn mang nặng tính hành chính. Điều này khiến mục tiêu thu hút nguồn lực và cải thiện quản trị theo cơ chế thị trường khó đạt được

Ông Hoà cho rằng, cần xác định rõ những lĩnh vực Nhà nước không cần nắm giữ để xã hội hóa mạnh mẽ hơn, phù hợp với tinh thần Nghị quyết 79 là kinh tế nhà nước tập trung vào lĩnh vực thiết yếu, đóng vai trò “mở đường” thay vì dàn trải hoặc cạnh tranh trực tiếp với khu vực tư nhân.

Một vấn đề khác là tâm lý e ngại trách nhiệm của những người tham gia quá trình định giá và phê duyệt cổ phần hóa. Việc xác định giá trị doanh nghiệp luôn tiềm ẩn rủi ro bị xem xét lại nhiều năm sau đó, khiến cả đơn vị tư vấn, doanh nghiệp lẫn cơ quan quản lý đều dè dặt. Do đó, cần tăng vai trò của các tổ chức kiểm toán, thẩm định độc lập nhằm tạo tính khách quan và giảm áp lực cho người thực thi.

Ở góc độ nhà đầu tư, ông Lê Anh Tuấn, Tổng giám đốc Dragon Capital, một trong những nhà đầu tư lớn trong các thương vụ IPO tại Việt Nam cho rằng, khó khăn lớn nhất hiện nay nằm ở tư duy tiếp cận cổ phần hóa.

Theo ông Tuấn, nhiều thương vụ IPO đang đặt mục tiêu tối đa hóa số tiền thu về cho Nhà nước ngay tại thời điểm bán cổ phần nên quá chú trọng vào việc “cân đo đong đếm” giá bán. Trong khi đó, mục tiêu cốt lõi của cổ phần hóa phải là nâng cao hiệu quả hoạt động doanh nghiệp và tạo ra giá trị dài hạn.

Đại diện Dragon Capital cho rằng, thị trường cần có cơ chế “price discovery” – tức khám phá giá thông qua cung cầu thực tế. Thay vì bán ngay tỷ lệ lớn, Nhà nước có thể bán thử một phần nhỏ cổ phần để thị trường định giá, sau đó tiếp tục thoái vốn khi doanh nghiệp hoạt động hiệu quả hơn.

“Vinamilk là ví dụ điển hình. Từ mức định giá khoảng 100 triệu USD khi IPO năm 2003, doanh nghiệp này đã tăng giá trị lên hàng chục tỷ USD sau cổ phần hoá. Do đó, cần thay đổi tư duy: không nên đặt mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận ngay tại thời điểm bán cổ phần, mà cần hướng đến giá trị dài hạn. Khi bỏ được tư duy này, quá trình cổ phần hóa mới có thể thực sự hiệu quả”, ông Lê Anh Tuấn chia sẻ.

Trong bối cảnh TP. Hồ Chí Minh đang bước vào giai đoạn phát triển mới với nhu cầu vốn rất lớn cho hạ tầng và các dự án chiến lược, các chuyên gia cho rằng, cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước không chỉ là câu chuyện tái cơ cấu doanh nghiệp, mà còn là bài toán khơi thông nguồn lực cho tăng trưởng. Tuy nhiên, để quá trình này thực sự chuyển động, điều cần thay đổi không chỉ là cơ chế kỹ thuật mà còn là tư duy quản lý và mức độ quyết liệt trong thực thi chính sách.