Những năm gần đây, nhu cầu nhập khẩu chanh tươi của Trung Quốc có xu hướng tăng do phục vụ chế biến thực phẩm, đồ uống và tiêu dùng trực tiếp - Ảnh: VGP/Đỗ Hương

Bước tiến mới trong mở cửa thị trường nông sản

Nghị định thư xuất khẩu bưởi và chanh được ký ngày 15/4/2026 giữa Bộ Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam và Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC), trong khuôn khổ chuyến thăm cấp nhà nước của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tới Trung Quốc.

Đây được xem là kết quả của quá trình đàm phán kỹ thuật kéo dài từ năm 2019 giữa cơ quan chuyên môn hai nước trong lĩnh vực bảo vệ và kiểm dịch thực vật. Việc ký kết tiếp tục cho thấy xu hướng mở rộng xuất khẩu chính ngạch đối với nông sản Việt Nam vào thị trường Trung Quốc theo hướng minh bạch, tiêu chuẩn hóa và truy xuất nguồn gốc ngày càng rõ nét.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đến nay Việt Nam và Trung Quốc đã ký hơn 20 thỏa thuận, nghị định thư liên quan đến xuất khẩu nông, lâm, thủy sản. Riêng nhóm trái cây đã có khoảng 10 loại được xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc. Từ năm 2024 đến nay, nhiều mặt hàng như sầu riêng đông lạnh, dừa tươi, ớt, mít… liên tiếp được mở cửa thị trường.

Điều này cho thấy Trung Quốc vẫn là thị trường chiến lược đặc biệt quan trọng đối với nông sản Việt Nam, nhất là trong bối cảnh nhu cầu tiêu dùng trái cây nhiệt đới tại quốc gia hơn 1,4 tỷ dân tiếp tục tăng mạnh.

Trong các loại trái cây có thế mạnh, bưởi được đánh giá là mặt hàng có nhiều lợi thế cạnh tranh của Việt Nam. Hiện cả nước có khoảng 106 nghìn ha bưởi, sản lượng tiềm năng vượt 1 triệu tấn/năm, thuộc nhóm quốc gia sản xuất bưởi lớn trên thế giới.

Nhiều vùng trồng tập trung quy mô lớn đã hình thành tại Đồng bằng sông Cửu Long, Đông Nam Bộ, miền Trung và Trung du phía Bắc với các giống đặc sản nổi tiếng như bưởi da xanh, bưởi Năm Roi, bưởi Diễn…

Các chuyên gia ngành trồng trọt cho rằng bưởi Việt Nam có ưu thế nhờ chất lượng thơm ngon, mẫu mã đa dạng và thời gian bảo quản dài hơn nhiều loại trái cây khác. Đây là yếu tố thuận lợi cho vận chuyển đường bộ và đường biển, góp phần giảm áp lực chi phí logistics khi xuất khẩu chính ngạch.

Trước đó, bưởi Việt Nam đã từng bước chinh phục các thị trường khó tính như Hoa Kỳ, New Zealand và Australia. Việc tiếp tục mở cửa thành công thị trường Trung Quốc được kỳ vọng sẽ tạo thêm đầu ra quy mô lớn cho ngành hàng này.

Đối với chanh, đây cũng là cây trồng hàng hóa chủ lực tại nhiều địa phương, đặc biệt ở Đồng bằng sông Cửu Long. Những năm gần đây, nhu cầu nhập khẩu chanh tươi của Trung Quốc có xu hướng tăng do phục vụ chế biến thực phẩm, đồ uống và tiêu dùng trực tiếp.

Theo nhiều doanh nghiệp xuất khẩu, việc được xuất khẩu chính ngạch sẽ giúp hạn chế tình trạng phụ thuộc vào thương mại tiểu ngạch vốn tiềm ẩn nhiều rủi ro về giá cả, ùn ứ cửa khẩu và thay đổi chính sách kiểm soát.

Việc bưởi và chanh chính thức được xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc không chỉ mở rộng đầu ra cho nông dân mà còn tạo thêm động lực để ngành trái cây Việt Nam chuyển mạnh sang tư duy sản xuất theo tiêu chuẩn, lấy chất lượng và truy xuất nguồn gốc làm nền tảng để tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Chuẩn hóa vùng trồng là yêu cầu bắt buộc

Ngày 14/5, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội nghị triển khai Nghị định thư về yêu cầu kiểm dịch thực vật đối với quả bưởi tươi và quả chanh tươi xuất khẩu từ Việt Nam sang Trung Quốc. Hội nghị có sự tham gia của các đơn vị chuyên môn, địa phương, hiệp hội ngành hàng, doanh nghiệp và người sản xuất nhằm phổ biến các quy định kỹ thuật, hướng dẫn xây dựng vùng trồng, cơ sở đóng gói và kiểm soát sinh vật gây hại theo yêu cầu của phía Trung Quốc.

Tuy nhiên, để tận dụng cơ hội từ Nghị định thư, yêu cầu đặt ra là toàn bộ chuỗi sản xuất phải được tổ chức lại theo hướng chuyên nghiệp hơn.

Theo quy định, tất cả vùng trồng và cơ sở đóng gói bưởi, chanh xuất khẩu sang Trung Quốc phải được đăng ký với Bộ Nông nghiệp và Môi trường thông qua Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, đồng thời phải được GACC phê duyệt trước khi tham gia xuất khẩu.

Các vùng trồng phải áp dụng thực hành nông nghiệp tốt (GAP) hoặc tương đương; triển khai quản lý dịch hại tổng hợp (IPM); thực hiện giám sát sinh vật gây hại mà phía Trung Quốc quan tâm; đặt bẫy ruồi đục quả; ghi chép, lưu trữ đầy đủ nhật ký sản xuất và hồ sơ truy xuất nguồn gốc.

Đáng chú ý, đối với quả bưởi, phía Trung Quốc yêu cầu bắt buộc bao trái trước thu hoạch tối thiểu 60 ngày nhằm hạn chế sâu bệnh và bảo đảm chất lượng quả.

Theo giới chuyên môn, đây là yêu cầu kỹ thuật không dễ thực hiện nếu sản xuất còn manh mún, thiếu liên kết hoặc nông dân chưa quen với quy trình kiểm soát đồng bộ.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung ghi nhận nhiều địa phương đã chủ động rà soát, chuẩn hóa vùng trồng, tăng cường tập huấn, thúc đẩy liên kết chuỗi và ứng dụng truy xuất nguồn gốc.

Nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã cũng đã đầu tư bài bản vào vùng nguyên liệu, cơ sở đóng gói và hệ thống kiểm soát chất lượng để đáp ứng yêu cầu thị trường nhập khẩu.

Tuy nhiên, Thứ trưởng Hoàng Trung cũng thẳng thắn chỉ ra hàng loạt tồn tại cần khắc phục như nhận thức chưa đầy đủ về vai trò của mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói; việc ghi chép hồ sơ ở nhiều nơi còn hình thức; năng lực quản lý, giám sát còn hạn chế; liên kết vùng nguyên liệu thiếu bền vững; tình trạng gian lận mã số vùng trồng, vi phạm kiểm dịch thực vật vẫn xảy ra ở một số địa phương.

Thực tế cho thấy, trong bối cảnh các nước nhập khẩu ngày càng siết chặt yêu cầu về kiểm dịch thực vật, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc, việc được cấp phép xuất khẩu mới chỉ là bước khởi đầu.

Điều quan trọng hơn là duy trì ổn định chất lượng, bảo đảm tuân thủ đầy đủ các yêu cầu kỹ thuật để tránh nguy cơ bị cảnh báo, tạm dừng nhập khẩu hoặc thu hồi mã số vùng trồng.

Những năm gần đây, ngành nông nghiệp liên tục cảnh báo tình trạng sử dụng không đúng mã số vùng trồng, thu mua sản phẩm ngoài vùng đăng ký hoặc không tuân thủ quy trình kỹ thuật. Đây được xem là một trong những nguy cơ lớn ảnh hưởng đến uy tín nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Vì vậy, việc tổ chức hội nghị triển khai Nghị định thư lần này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc đồng bộ nhận thức và hành động từ cơ quan quản lý, địa phương đến doanh nghiệp và người dân.

Thông qua đó, từng bước hình thành chuỗi sản xuất - đóng gói - xuất khẩu chuyên nghiệp, đáp ứng yêu cầu của thị trường nhập khẩu và nâng cao giá trị gia tăng cho ngành hàng bưởi, chanh.

Trong thời gian tới, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết sẽ tiếp tục phối hợp với các địa phương, doanh nghiệp và người sản xuất để tăng cường hướng dẫn kỹ thuật, tập huấn, khảo sát thực tế vùng trồng; kiểm tra, giám sát mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói; đồng thời tiếp tục thúc đẩy đàm phán mở cửa thị trường đối với các nông sản tiềm năng khác của Việt Nam.