Điều hành thanh khoản thay cho lãi suất

Trong nhiều năm, mỗi biến động của thị trường tiền tệ gần như đều được quy chiếu về một câu hỏi quen thuộc: lãi suất sẽ tăng hay giảm? Nhưng diễn biến của nửa đầu năm 2026 cho thấy, câu hỏi đó dường như không còn phản ánh đầy đủ cách thức điều hành của Cơ quan quản lý.

Thực tế, mặt bằng lãi suất huy động vẫn duy trì ở mức cao sau giai đoạn tăng mạnh cuối năm 2025, trong khi tín dụng tiếp tục mở rộng nhanh hơn huy động vốn. Tuy nhiên, thay vì lựa chọn giải pháp can thiệp trực tiếp vào lãi suất, NHNN lại liên tục sử dụng các công cụ thị trường mở (OMO), tín phiếu và điều tiết dòng tiền ngắn hạn nhằm giữ thanh khoản của hệ thống ngân hàng ở trạng thái ổn định.

Theo bà Trần Thị Khánh Hiền, Giám đốc Khối Nghiên cứu MBS, sau hai tháng liên tiếp bơm ròng, NHNN đã quay trở lại hút ròng gần 87.000 tỷ đồng trong tháng 6 khi lượng OMO đáo hạn lớn hơn lượng vốn bơm mới. Nhờ đó, dư nợ OMO lưu hành giảm khoảng một nửa so với mức đỉnh thiết lập đầu tháng 2.

Điều đáng chú ý là động thái hút ròng này không khiến thị trường tiền tệ căng thẳng như nhiều người lo ngại. Ngược lại, lãi suất qua đêm trên thị trường liên ngân hàng từ mức hơn 10% đầu tháng đã giảm nhanh xuống còn 2,85% - mức thấp nhất trong bốn tháng, trước khi tăng trở lại vào cuối tháng do nhu cầu thanh khoản mang tính mùa vụ khi các doanh nghiệp bước vào kỳ chốt sổ quý II.

Diễn biến này phản ánh một thực tế đáng chú ý: thanh khoản hệ thống không còn được điều tiết thông qua việc duy trì một mặt bằng lãi suất cố định, mà bằng khả năng bơm - hút vốn linh hoạt theo từng thời điểm. Nói cách khác, mục tiêu của Nhà điều hành không phải là giữ lãi suất thấp bằng mọi giá, mà là bảo đảm dòng tiền luôn được lưu thông đủ để hệ thống ngân hàng vận hành an toàn, đồng thời không tạo ra những cú sốc đối với thị trường.

Đồng quan điểm, bà Đoàn Thị Ánh Nguyệt - Chuyên gia cao cấp ngành tài chính, Công ty Chứng khoán Sài Gòn - Hà Nội (SHS), cho biết mặc dù NHNN hút ròng trở lại trong các tuần đầu tháng 6, lãi suất qua đêm trên thị trường liên ngân hàng vẫn duy trì xu hướng giảm nhờ được hỗ trợ thông qua các nghiệp vụ hoán đổi USD/VND. Đến giai đoạn cuối tháng, khi nhu cầu thanh khoản tăng lên, NHNN lại chuyển sang bơm ròng gần 20.000 tỷ đồng qua kênh OMO để hỗ trợ hệ thống, trước khi tiếp tục hút ròng trong những ngày đầu tháng 7.

Trong khi đó, ở thị trường 1, bức tranh cũng có những thay đổi tương tự. Theo bà Hiền, đà tăng của lãi suất huy động đã chậm lại đáng kể trong tháng 6. Nếu như tháng trước có tới 9 ngân hàng điều chỉnh tăng lãi suất thì sang tháng 6 chỉ còn 6 ngân hàng tăng, trong khi đã xuất hiện trở lại những nhà băng giảm lãi suất ở một số kỳ hạn. Dù mặt bằng lãi suất huy động vẫn neo ở mức cao do tín dụng tăng nhanh hơn huy động vốn, xu hướng tăng không còn diễn ra đồng loạt như giai đoạn đầu năm.

Điều này cho thấy mục tiêu của NHNN dường như không còn là kéo mặt bằng lãi suất xuống thấp như giai đoạn hỗ trợ phục hồi sau đại dịch. Trong bối cảnh tăng trưởng tín dụng cao, áp lực lạm phát và tỷ giá vẫn hiện hữu, điều quan trọng hơn là giữ cho hệ thống ngân hàng luôn có đủ thanh khoản để đáp ứng nhu cầu vốn của nền kinh tế mà không làm gia tăng rủi ro mất cân đối nguồn vốn.

Thông tư 25 và phép thử quản trị rủi ro

Sự “dịch chuyển” mục tiêu có lẽ cũng là tiền đề cho những thay đổi tiếp theo trong cách điều hành của NHNN, thể hiện qua việc ban hành Thông tư 25/2026/TT-NHNN với việc nâng tỷ lệ tối đa sử dụng vốn ngắn hạn cho vay trung và dài hạn từ 30% lên 40%. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn đây là một động thái “nới” để hỗ trợ tín dụng thì chưa phản ánh đầy đủ ý nghĩa của chính sách.

Theo ông Bùi Minh Giáp, Chuyên gia Kinh tế trưởng Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) tại Việt Nam, bản chất của quy định này là tạo thêm dư địa để các ngân hàng sử dụng hiệu quả hơn nguồn vốn hiện có nhằm đáp ứng nhu cầu tín dụng của nền kinh tế. Song, đi cùng với đó là sự gia tăng của rủi ro thanh khoản và rủi ro lãi suất.

Với tỷ lệ sử dụng vốn ngắn hạn cho vay trung và dài hạn được nâng lên, các ngân hàng sẽ có thêm không gian để mở rộng tín dụng mà không phải ngay lập tức huy động thêm nguồn vốn dài hạn. Nhưng ở chiều ngược lại, nếu dòng tiền gửi ngắn hạn dịch chuyển hoặc đến kỳ đáo hạn trong khi các khoản cho vay vẫn chưa thu hồi được, áp lực cân đối nguồn vốn sẽ gia tăng. Khi đó, các ngân hàng có thể buộc phải nâng lãi suất huy động để giữ chân người gửi tiền, kéo theo chi phí vốn tăng lên.

Thay vì tiếp tục sử dụng lãi suất như công cụ chủ đạo để điều tiết dòng vốn, nhà điều hành lựa chọn mở rộng dư địa về cơ cấu nguồn vốn, đồng thời tăng cường giám sát rủi ro đối với từng tổ chức tín dụng. Theo ông Bùi Minh Giáp, tỷ lệ sử dụng vốn ngắn hạn cho vay trung và dài hạn không phải là quy định mang tính bất biến mà hoàn toàn có thể điều chỉnh khi điều kiện thị trường thay đổi hoặc khi rủi ro gia tăng. Đây là một công cụ điều hành linh hoạt của cơ quan quản lý chứ không đơn thuần là biện pháp nới lỏng tiền tệ.

Vị chuyên gia ADB cho rằng nếu trước đây trọng tâm của cơ quan quản lý chủ yếu là kiểm tra mức độ tuân thủ các tỷ lệ an toàn, thì hiện nay cách tiếp cận đang chuyển dần sang giám sát dựa trên rủi ro. Với phương thức này, cơ quan quản lý không chờ đến khi một ngân hàng vi phạm quy định mới can thiệp, mà theo dõi các dấu hiệu mất cân đối về thanh khoản, nguồn vốn hay chất lượng tài sản để có biện pháp xử lý từ sớm, qua đó giảm nguy cơ lan truyền rủi ro sang toàn hệ thống.

Ởgóc nhìn thị trường, bà Ánh Nguyệt cho biết, việc nâng tỷ lệ sử dụng vốn ngắn hạn cho vay trung và dài hạn lên 40% sẽ góp phần giảm áp lực huy động vốn kỳ hạn dài của các ngân hàng trong ngắn hạn. Điều này đồng nghĩa sức ép tăng lãi suất huy động có thể dịu bớt khi các tổ chức tín dụng có thêm dư địa cân đối nguồn vốn phục vụ tăng trưởng tín dụng.

Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp hỗ trợ trong ngắn hạn chứ không làm thay đổi bài toán cấu trúc nguồn vốn của hệ thống ngân hàng. Về dài hạn, các ngân hàng vẫn cần đa dạng hóa nguồn vốn thông qua tăng vốn chủ sở hữu, phát hành trái phiếu dài hạn, mở rộng các kênh huy động vốn quốc tế và phát triển các nguồn vốn ổn định hơn thay vì chỉ dựa vào tiền gửi truyền thống.

Những thay đổi trong điều hành thời gian qua cho thấy chính sách tiền tệ đang bước sang một giai đoạn mới. Lãi suất vẫn là công cụ quan trọng, nhưng không còn là “trục xoay” duy nhất của điều hành. Thay vào đó, việc quản trị thanh khoản, cơ cấu lại nguồn vốn, sử dụng linh hoạt các công cụ thị trường mở và chuyển sang giám sát dựa trên rủi ro đang trở thành những mắt xích quan trọng hơn. Sự dịch chuyển này có thể sẽ là dấu ấn đáng chú ý nhất của chính sách tiền tệ trong những tháng cuối năm 2026.