Từ một tấm ảnh đến ý tưởng khởi nghiệp bằng rơm

Khởi nghiệp với một sản phẩm ít người nghĩ tới, Nguyễn Xuân Tài bắt đầu hành trình của mình từ một tấm ảnh về mồi nhóm lửa được người bạn nước ngoài chia sẻ. Tò mò về cách sản phẩm này được tạo ra, anh lên YouTube tìm hiểu rồi nhận ra Việt Nam đang có một loại nguyên liệu rất rẻ và dồi dào có thể tận dụng: rơm.

Mồi nhóm lửa, hay firelighter, được sử dụng để hỗ trợ việc nhóm bếp, lò sưởi, lửa trại hay bếp nướng BBQ. Những sản phẩm phổ biến trên thị trường thường được làm từ mạt bào, mùn cưa, bột gỗ hoặc giấy kết hợp với sáp. Trong khi đó, Tài nhận thấy rơm cũng có những đặc tính phù hợp như xốp, mềm và dễ bắt cháy, nhưng quan trọng hơn, đây là phụ phẩm nông nghiệp có sẵn với số lượng lớn tại Việt Nam.

Thay vì coi rơm là thứ bỏ đi sau mỗi vụ lúa, chàng trai sinh năm 1989 bắt đầu nghĩ tới việc biến nguyên liệu giá rẻ này thành sản phẩm có thể bán tại những thị trường có nhu cầu cao về mồi nhóm lửa.

Năm 2018, Tài bắt tay tự thiết kế dây chuyền và mở xưởng sản xuất ngay tại quê nhà Thanh Hóa. Với nền tảng là một kỹ sư cơ khí, anh có lợi thế khi có thể tự nghiên cứu máy móc thay vì phải mua toàn bộ thiết bị bên ngoài. Công ty CP Ulstraw sau đó được thành lập, với tên gọi ghép từ “ultra” và “straw”, mang ý nghĩa “siêu rơm”.

Quy trình để biến rơm thành một sản phẩm có thể đóng hộp bán ra thị trường cũng trải qua nhiều công đoạn. Nguyên liệu được thu mua từ nông hộ hoặc các đơn vị thu gom với yêu cầu độ ẩm dưới 20%, sau đó đưa vào máy nghiền để đạt kích thước phù hợp. Rơm tiếp tục được trộn với sáp theo tỷ lệ nhất định, đưa vào khuôn ép, chờ cứng rồi cắt thành những thỏi mồi lửa có kích thước đồng đều trước khi đóng gói.

Sau khoảng hai năm phát triển, sản phẩm Eco Firelighter của Ulstraw ra đời vào năm 2020, với thời gian cháy khoảng 13 phút. Tuy nhiên, thời điểm sản phẩm bắt đầu được đưa ra thị trường cũng trùng với giai đoạn Covid-19, khiến hoạt động kinh doanh và kế hoạch tiếp cận khách hàng bị gián đoạn.

Tài không từ bỏ dự án. Đến cuối năm 2023, startup mang Eco Firelighter tham dự cuộc thi Social Business Creation tại Canada. Cuộc thi hướng tới những mô hình kinh doanh vừa có thị trường đủ lớn, vừa giải quyết một vấn đề xã hội cụ thể. Với việc tận dụng phụ phẩm nông nghiệp, hạn chế đốt rơm rạ và giảm nhu cầu sử dụng nguyên liệu gỗ cho mồi nhóm lửa, dự án của Ulstraw giành giải Best Social Business Startup.

Từ một tấm ảnh tình cờ được gửi cho đến một sản phẩm được mang đi thi quốc tế, ý tưởng của Tài bắt đầu cho thấy rơm có thể mang một giá trị khác nếu được đặt vào đúng chuỗi sản phẩm.

Nguồn nguyên liệu mà Nguyễn Xuân Tài lựa chọn có quy mô rất lớn. Theo số liệu của Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật được dẫn trong bài nguồn, hoạt động sản xuất lúa tại Việt Nam tạo ra khoảng 47 triệu tấn rơm rạ mỗi năm, nhưng chỉ khoảng 30% được thu gom và tận dụng cho các mục đích như trồng nấm, làm thức ăn chăn nuôi hay đệm lót vận chuyển trái cây.

Phần còn lại chủ yếu được xử lý bằng cách đốt tại đồng ruộng hoặc vùi xuống đất. Việc đốt gây lãng phí nguồn nguyên liệu và tác động đến môi trường, trong khi rơm được vùi trong điều kiện ruộng ngập nước cũng có thể làm gia tăng phát thải khí nhà kính và gây ra những vấn đề cho vụ canh tác tiếp theo. Tài nhìn thấy cơ hội kinh doanh ngay trong lượng phụ phẩm này.

Theo tính toán của nhà sáng lập Ulstraw, một cuộn rơm nặng khoảng 20–22 kg, được mua với giá chỉ 20.000–30.000 đồng, có thể sản xuất khoảng 50–60 hộp Eco Firelighter. Sản phẩm được startup niêm yết trên Amazon với mức giá khoảng 20 USD cho hộp 100 miếng và 14 USD cho hộp 50 miếng.

Nếu toàn bộ lượng thành phẩm từ một cuộn rơm được bán hết theo mức giá niêm yết, doanh thu lý thuyết có thể vượt 22 triệu đồng, tương đương khoảng 1.000 lần giá trị của nguyên liệu rơm thô ban đầu.

Tuy nhiên, mức chênh lệch này không đồng nghĩa startup thu được lợi nhuận gấp 1.000 lần. Từ cuộn rơm đến hộp mồi lửa bán tại Mỹ còn có hàng loạt chi phí như sáp, sản xuất, nhân công, đóng gói, vận chuyển quốc tế, kho bãi, phí nền tảng, quảng cáo, phân phối và thuế. Con số hơn 22 triệu đồng vì vậy phản ánh khả năng gia tăng giá trị của nguyên liệu sau chế biến, chứ không phải lợi nhuận thực nhận từ một cuộn rơm.

Dù vậy, đây vẫn là điểm đáng chú ý trong mô hình của Ulstraw. Thay vì xuất khẩu một nguyên liệu thô có giá trị thấp, startup tìm cách biến phụ phẩm nông nghiệp thành sản phẩm hoàn chỉnh và bán trực tiếp tới người tiêu dùng quốc tế.

Thị trường mà Tài lựa chọn cũng không nhỏ. Theo Verified Market Reports được bài nguồn dẫn lại, quy mô thị trường mồi nhóm lửa tự nhiên được ước tính khoảng 1,2 tỷ USD năm 2024 và có thể tăng lên 1,8 tỷ USD vào năm 2033. Bắc Mỹ được đánh giá là một trong những khu vực tiêu thụ lớn nhờ nhu cầu cho lò sưởi, BBQ, cắm trại và các hoạt động ngoài trời.

Đó là lý do nhà sáng lập không đặt trọng tâm bán Eco Firelighter tại Việt Nam mà hướng tới Mỹ, Canada và một số quốc gia Bắc Âu, nơi sản phẩm mồi nhóm lửa đã quen thuộc và người tiêu dùng quan tâm nhiều hơn tới những lựa chọn có yếu tố bền vững.

Đưa rơm Thanh Hóa lên Amazon

Để tiếp cận người mua nước ngoài mà chưa phải xây dựng ngay mạng lưới bán lẻ, Ulstraw lựa chọn thương mại điện tử xuyên biên giới và đưa Eco Firelighter lên Amazon.

Kết quả ban đầu mang lại tín hiệu tích cực. Theo Nguyễn Xuân Tài, khi sản phẩm mới được đưa lên nền tảng và startup triển khai quảng cáo, từng có thời điểm 400 hộp Eco Firelighter được tiêu thụ trong một ngày. Với một thương hiệu mới đến từ Việt Nam, kết quả này cho thấy sản phẩm có khả năng tìm được nhóm khách hàng riêng.

Nhưng bán được sản phẩm và xây dựng một doanh nghiệp có quy mô lớn là hai bài toán khác nhau. Đặc biệt với thương mại điện tử xuyên biên giới, startup phải bỏ tiền cho tồn kho, logistics, marketing và xây dựng thương hiệu trước khi có thể tạo ra một thị trường ổn định. Đây cũng là trở ngại mà Ulstraw đang đối mặt.

Nguyễn Xuân Tài cho biết đã đầu tư khoảng 1 tỷ đồng vào startup. Nền tảng kỹ sư cơ khí giúp anh giảm được một phần chi phí nhờ tự thiết kế máy móc và dây chuyền sản xuất, nhưng khi sản phẩm bước ra thị trường quốc tế, những khoản chi cho quảng bá, nhận diện thương hiệu và mở rộng phân phối trở nên đáng kể hơn nhiều.

Vì vậy, bài toán tiếp theo của Tài không còn chỉ là làm ra mồi nhóm lửa từ rơm mà là tìm đủ nguồn lực để đưa sản phẩm tới nhiều khách hàng hơn.

Nếu tìm được nhà đầu tư phù hợp và có thêm vốn cho nghiên cứu, phát triển sản phẩm cũng như hệ thống phân phối, nhà sáng lập sinh năm 1989 kỳ vọng doanh thu của startup có thể đạt khoảng 2,8 triệu USD trong vòng hai năm tới. Đây hiện là mục tiêu của doanh nghiệp, chưa phải doanh thu đã đạt được.

Hành trình của Nguyễn Xuân Tài có điểm khởi đầu khá khác với nhiều startup công nghệ. Anh không phát triển một ứng dụng hay nền tảng số mà lựa chọn thứ nằm ngay trên những cánh đồng sau mỗi vụ thu hoạch.

Rơm vốn có giá trị kinh tế thấp, thậm chí tại nhiều nơi còn trở thành thứ người nông dân phải tìm cách xử lý. Nhưng khi được nghiền, phối trộn, ép thành sản phẩm, đóng gói và đưa vào một thị trường có nhu cầu, giá trị của cùng loại nguyên liệu có thể thay đổi hoàn toàn.

Điều quan trọng trong mô hình này không đơn thuần nằm ở việc “bán rơm đắt hơn 1.000 lần”. Phần giá trị tăng thêm đến từ toàn bộ quá trình nghiên cứu sản phẩm, chế tạo máy móc, sản xuất, xây dựng thương hiệu, logistics và khả năng tiếp cận người tiêu dùng ở cách Việt Nam hàng nghìn km.

Với Tài, lợi thế đầu tiên lại đến từ chính nơi anh bắt đầu. Việt Nam là quốc gia sản xuất lúa gạo lớn, đồng nghĩa nguồn rơm rạ rất dồi dào. Việc đặt xưởng tại Thanh Hóa cũng giúp startup tiếp cận vùng nguyên liệu ngay trong nước thay vì phải nhập khẩu đầu vào chính.

Từ một tấm ảnh về mồi nhóm lửa, Nguyễn Xuân Tài đã mất nhiều năm để đi từ việc tìm hiểu cách sản xuất trên YouTube, tự thiết kế máy, mở xưởng tại quê nhà cho tới đưa sản phẩm lên Amazon. Eco Firelighter hiện vẫn là một dự án đang trên hành trình mở rộng, với bài toán vốn và thị trường phía trước không nhỏ.

Nhưng câu chuyện của Ulstraw cho thấy một hướng khởi nghiệp đáng chú ý từ nông nghiệp: không nhất thiết phải tìm kiếm một nguyên liệu mới, đôi khi cơ hội lại nằm ở việc tạo ra cách sử dụng mới cho thứ đã có quá nhiều nhưng chưa được khai thác hết giá trị.

Một cuộn rơm 20.000–30.000 đồng tự nó không tạo ra hàng chục triệu đồng. Giá trị chỉ xuất hiện sau khi phụ phẩm ấy được biến thành một sản phẩm mà thị trường sẵn sàng trả tiền.

Và đó cũng là phép thử lớn nhất đối với startup của Nguyễn Xuân Tài: biến nguồn rơm dồi dào của Việt Nam thành một sản phẩm có thể đứng vững trên thị trường quốc tế, thay vì chỉ tạo nên một câu chuyện thú vị về “biến rơm thành tiền”.