Rào cản xuất hiện dưới nhiều hình thức mới

Phát biểu tại Hội thảo "Tăng trưởng 2 con số - Động lực từ doanh nghiệp", ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế VCCI đánh giá, sau khi sửa đổi Luật Đầu tư, số ngành, nghề kinh doanh có điều kiện đã giảm từ 227 xuống còn 198. Chính phủ hiện tiếp tục đặt mục tiêu cắt giảm thêm 56 ngành nghề, đưa tổng số xuống còn 142. Chỉ trong thời gian ngắn, đã có 11 nghị quyết liên quan đến cắt giảm điều kiện kinh doanh và thủ tục hành chính được ban hành.

Đáng nói, Chính phủ cũng kiên quyết chấn chỉnh những biểu hiện cải cách mang tính hình thức, như việc gộp cơ học các ngành nghề kinh doanh có điều kiện để giảm số lượng trên giấy tờ.

“Tuy nhiên, khoảng cách giữa chủ trương và thực tế vẫn còn rất lớn. Theo tổng hợp của VCCI, doanh nghiệp hiện vẫn phản ánh khoảng 900 khó khăn, vướng mắc trong quá trình hoạt động”, ông Tuấn cho hay.

Những rào cản không chỉ đến từ việc cắt giảm chưa triệt để mà còn xuất hiện dưới nhiều hình thức mới như khoảng trống pháp lý khi quy định cũ đã bãi bỏ nhưng quy định mới chưa ban hành; sự thiếu thống nhất trong cách hiểu pháp luật giữa các địa phương; hay tình trạng chồng chéo giữa các văn bản quy phạm pháp luật.

Đặc biệt, không ít điều kiện kinh doanh sau khi được bãi bỏ lại được "chuyển hóa" thành các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật với yêu cầu phức tạp hơn, khiến chi phí tuân thủ của doanh nghiệp tiếp tục gia tăng.

Theo ông Đậu Anh Tuấn, quyết tâm cải cách từ Trung ương đã rất rõ ràng, song quá trình tổ chức thực hiện ở các cấp vẫn chưa theo kịp. Thủ tướng Chính phủ yêu cầu chỉ tổ chức đối thoại với doanh nghiệp khi các bộ, ngành đã chuẩn bị đầy đủ phương án giải quyết, coi hiệu quả xử lý kiến nghị là thước đo thay vì chỉ dừng ở hình thức.

"Điều quan trọng hiện nay là cải cách phải được triển khai đồng bộ từ Trung ương đến địa phương thì chủ trương mới thực sự đi vào cuộc sống", ông nói.

Phải cắt bỏ các điều kiện kinh doanh ẩn

Là người thường xuyên theo dõi quá trình cải cách ở Việt Nam, TS. Nguyễn Minh Thảo - Viện Chiến lược và Chính sách Kinh tế - Tài chính (Bộ Tài chính) cho rằng, thách thức hiện nay là làm thế nào để giám sát hiệu quả các "điều kiện kinh doanh ẩn" - những rào cản không được quy định rõ trong văn bản nhưng vẫn tồn tại trong quá trình thực thi.

Bà Thảo nhắc lại kinh nghiệm từ cuộc rà soát quy mô lớn năm 2016, khi 6.000 điều kiện kinh doanh được một đơn vị độc lập đánh giá. Kết quả, trên cơ sở các kiến nghị từ cuộc rà soát này, các bộ, ngành đã cắt giảm khoảng 30% điều kiện kinh doanh hiện hành. Từ bài học đó, cần thiết lập một đơn vị giám sát độc lập để rà soát, đánh giá việc thực thi các điều kiện kinh doanh.

"Khi có một tổ chức độc lập đứng ra giám sát, sẽ hình thành cơ chế giám sát chéo hiệu quả. Doanh nghiệp có cơ hội phản ánh những bất cập, còn các cơ quan quản lý cũng chủ động hơn trong việc rà soát, cắt giảm các rào cản không cần thiết", bà Thảo phân tích.

Theo đó. chỉ khi thiết lập được cơ chế giám sát độc lập và minh bạch như vậy, việc cắt giảm điều kiện kinh doanh mới thực sự đi vào thực chất, đáp ứng kỳ vọng của cộng đồng doanh nghiệp và tạo động lực cho mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số.

Ông Đậu Anh Tuấn cho rằng, cần tập trung vào hai nhóm giải pháp. Thứ nhất là tiếp tục nâng cao chất lượng thể chế, đổi mới tư duy xây dựng pháp luật. Đơn vị trực tiếp soạn thảo chính sách hiện chủ yếu vẫn là các cục, vụ thuộc cơ quan quản lý nhà nước. Điều này khiến việc đề xuất các giải pháp cắt giảm quyền quản lý hoặc tăng trách nhiệm của chính cơ quan quản lý không dễ được chủ động đưa ra. Vì vậy, cần nâng cao tính độc lập trong quá trình xây dựng chính sách, bảo đảm các quyết sách được thiết kế trên cơ sở lợi ích chung của nền kinh tế thay vì lợi ích quản lý của từng ngành.

Bên cạnh đó, cần tiếp tục cải cách mạnh hoạt động quản lý chuyên ngành, đặc biệt là kiểm tra chuyên ngành trong thông quan, nơi hiện nhiều bộ, ngành cùng tham gia kiểm tra, gây phân tán nguồn lực và làm tăng đáng kể chi phí tuân thủ của doanh nghiệp.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Lê Hoàng Châu - Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản TP.HCM (HoREA), cho rằng cùng với việc hoàn thiện thể chế, cần nâng cao chất lượng hoạt động giám sát của Quốc hội để bảo đảm các quy định pháp luật được thực thi thực chất, hiệu quả.

Theo ông Châu, trước hết cần tiếp tục cắt giảm các điều kiện đầu tư, kinh doanh theo đúng tinh thần chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ. Tuy nhiên, việc cắt giảm điều kiện kinh doanh phải đi đôi với hoàn thiện quy trình thực hiện. Ông dẫn ví dụ, Luật Nhà ở đã lần đầu tiên quy định quy trình triển khai dự án ngay trong luật, dù chưa thật sự hoàn chỉnh nhưng đây là bước tiến quan trọng khi xác định rõ các giai đoạn thực hiện dự án, góp phần giảm sự chồng chéo trong quá trình triển khai.

Giải pháp thứ hai là tiếp tục đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, đặc biệt chuyển giao thêm thẩm quyền từ các bộ, ngành về địa phương và cấp xã. Tuy nhiên, theo Chủ tịch HoREA, quá trình này cần đi kèm với việc nâng cao năng lực cho bộ máy cơ sở. Thực tế hiện nay, nhiều xã đang trong tình trạng quá tải và thiếu cán bộ có chuyên môn, vì vậy cần sớm có giải pháp củng cố nguồn nhân lực, đồng thời nghiên cứu mô hình đơn vị hành chính đặc thù đối với các đô thị lớn để nhiều thủ tục có thể được giải quyết ngay tại cấp cơ sở.

Theo ông Châu, vấn đề lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở quy định pháp luật mà còn ở khâu thực thi. Không ít doanh nghiệp gặp khó ngay từ giai đoạn nộp hồ sơ do chưa xác định rõ cơ quan có trách nhiệm tiếp nhận và xử lý. Hồ sơ nhiều lần bị trả đi trả lại, kéo dài thời gian nhưng không có đơn vị nào chịu trách nhiệm. Thực tế này làm gia tăng chi phí và ảnh hưởng đến tiến độ đầu tư của doanh nghiệp. Vì vậy, cùng với cải cách thể chế và phân cấp mạnh mẽ, cần nâng cao trách nhiệm và năng lực thực thi của đội ngũ cán bộ trong quá trình giải quyết thủ tục hành chính.

Bên cạnh đó, ông Châu cũng kiến nghị cần quan tâm hơn đến chế độ đãi ngộ đối với đội ngũ cán bộ, công chức. Muốn nâng cao chất lượng thực thi công vụ thì trước hết phải bảo đảm cán bộ có thu nhập đủ sống bằng lương và có điều kiện ổn định cuộc sống, trong đó có chính sách về nhà ở. Đây cũng là một trong những yếu tố quan trọng để xây dựng nền hành chính chuyên nghiệp, minh bạch và phục vụ hiệu quả hơn cho người dân và doanh nghiệp.