Dòng vốn xanh tăng tốc và rủi ro ‘tẩy xanh’

Tín dụng xanh đang nổi lên như một trong những xu hướng phát triển nhanh nhất của ngành tài chính Việt Nam. Tuy nhiên, phía sau tốc độ tăng trưởng hai chữ số là hàng loạt áp lực mà các ngân hàng phải đối mặt: từ nguy cơ doanh nghiệp “tô xanh” hồ sơ, thiếu dữ liệu ESG minh bạch, cho đến bài toán thẩm định các dự án phát triển bền vững trong bối cảnh hành lang pháp lý vẫn đang hoàn thiện.

Một trong những nỗi lo lớn nhất của các ngân hàng hiện nay là nguy cơ “greenwashing” – tức “tẩy xanh”. Đây là tình trạng doanh nghiệp xây dựng hình ảnh thân thiện môi trường hoặc đưa ra các cam kết ESG đẹp trên giấy tờ để tiếp cận vốn ưu đãi, nhưng thực tế không tạo ra tác động môi trường tương xứng.

Ông Nguyễn Hưng - Tổng giám đốc TPBank cho biết, yếu tố minh bạch dữ liệu đang trở thành điều kiện then chốt khi ngân hàng xét cấp vốn xanh. Theo ông, các chỉ số ESG như phát thải, tiêu hao năng lượng hay sử dụng nước phải được đo lường và công bố nhất quán nhằm tránh nguy cơ “tẩy xanh” cho ngân hàng.

Điều này phản ánh thực tế rằng rủi ro của tín dụng xanh không chỉ nằm ở khả năng trả nợ như các khoản vay thông thường, mà còn nằm ở “chất lượng xanh” của dự án. Nếu ngân hàng cấp vốn cho các dự án bị nghi ngờ không thực sự bền vững, uy tín của chính tổ chức tài chính đó cũng bị ảnh hưởng, đặc biệt trong bối cảnh các tiêu chuẩn quốc tế ngày càng khắt khe.

Thực tế, việc đánh giá một doanh nghiệp có “xanh” hay không hiện không hề đơn giản. Ngoài yếu tố môi trường, nhiều ngân hàng đã mở rộng sang đánh giá toàn diện ba trụ cột ESG gồm môi trường, xã hội và quản trị.

TPBank cho biết ngân hàng đánh giá từ mức độ phát thải, tiêu thụ năng lượng đến điều kiện lao động, an toàn lao động, trách nhiệm cộng đồng và tính minh bạch trong quản trị doanh nghiệp. Những doanh nghiệp ứng dụng công nghệ để tối ưu vận hành, giảm phát thải hoặc có hệ thống quản trị rủi ro tốt sẽ được ưu tiên hơn trong tiếp cận vốn.

Tương tự, UOB Việt Nam cũng xây dựng quy trình thẩm định khá nghiêm ngặt. Theo ông Lim Dyi Chang - Giám đốc Khối Khách hàng Doanh nghiệp của UOB Việt Nam, một doanh nghiệp thủy sản muốn tiếp cận dòng vốn xanh không chỉ cần chứng minh nguyên liệu đầu vào đạt chuẩn quốc tế, mà còn phải đầu tư công nghệ sản xuất hiện đại, tối ưu chuỗi cung ứng và cam kết theo đuổi mô hình kinh tế tuần hoàn.

Điều này khiến việc cho vay xanh trở nên phức tạp hơn nhiều so với tín dụng truyền thống. Ngân hàng giờ đây không chỉ đóng vai trò cấp vốn, mà còn trở thành “bộ lọc ESG” của nền kinh tế.

Ngân hàng có tiền nhưng doanh nghiệp chưa đủ chuẩn

Một nghịch lý đang xuất hiện trên thị trường là dòng vốn xanh ngày càng dồi dào, nhưng tốc độ giải ngân thực tế vẫn thấp.

Bà Nguyễn Thị Thu Hà - Giám đốc Trường đào tạo cán bộ, Phó Trưởng ban chỉ đạo ESG của Agribank cho biết, ngân hàng này đang triển khai hàng loạt chương trình tín dụng xanh quy mô lớn như gói 30.000 tỷ đồng cho dự án 1 triệu hecta lúa chất lượng cao, phát thải thấp hay gói 60.000 tỷ đồng cho hạ tầng điện và giao thông.

Không chỉ cung cấp vốn, ngân hàng còn tổ chức các hội nghị kết nối doanh nghiệp xanh và đã ký kết khoảng hơn 700 tỷ đồng cho các dự án nông nghiệp xanh, ứng phó biến đổi khí hậu.

Tuy nhiên, theo bà Hà, khó khăn lớn nhất hiện nay là tỷ lệ giải ngân thực tế còn thấp do số doanh nghiệp đáp ứng đủ điều kiện vay vốn xanh vẫn hạn chế.

“Khả năng hấp thụ vốn của doanh nghiệp vẫn là yếu tố quyết định hiệu quả của dòng tín dụng xanh trong thực tiễn”, bà Hà nhấn mạnh.

Đây cũng là bài toán chung của nhiều ngân hàng. Trong khi các tổ chức tài chính quốc tế ngày càng ưu tiên dòng vốn ESG, nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn thiếu hệ thống quản trị, thiếu dữ liệu đo lường phát thải hoặc chưa xây dựng chiến lược phát triển bền vững rõ ràng.

Theo ông Lim Dyi Chang, xu hướng dịch chuyển vốn toàn cầu vào các dự án xanh hiện không còn là lựa chọn mà đã trở thành xu thế tất yếu. Dù kinh tế thế giới tăng trưởng chậm và bất ổn địa chính trị kéo dài, đầu tư vào năng lượng sạch toàn cầu năm 2025 vẫn dự kiến đạt 2.200 tỷ USD, gấp đôi năng lượng hóa thạch.

Tại Việt Nam, Chính phủ cũng đặt mục tiêu đưa tín dụng xanh lên mức 10% tổng dư nợ nền kinh tế vào cuối năm nay. Đồng thời, nhu cầu tài chính cho mục tiêu giảm phát thải đến năm 2030 ước tính lên tới gần 69 tỷ USD.

Áp lực này buộc các ngân hàng phải đẩy mạnh cho vay xanh, nhưng đồng thời cũng khiến họ thận trọng hơn trong khâu thẩm định.

Bởi nếu nới lỏng điều kiện quá mức để chạy theo tăng trưởng tín dụng xanh, rủi ro nợ xấu và rủi ro danh tiếng có thể xuất hiện. Ngược lại, nếu siết quá chặt, dòng vốn xanh sẽ khó chảy vào nền kinh tế đúng kỳ vọng.

Điểm tích cực là hành lang pháp lý đang dần hoàn thiện. Việc Ngân hàng Nhà nước ban hành Bộ tiêu chí phân loại xanh cho 45 ngành nghề được xem là bước tiến quan trọng giúp chuẩn hóa thị trường, giảm mơ hồ trong đánh giá dự án xanh.

Theo ông Lim, các khuôn khổ pháp lý mới sẽ giúp giảm rủi ro chính sách, tăng tính minh bạch và mở khóa nguồn vốn thương mại trong nước lẫn quốc tế.

Song song đó, Nhà nước cũng dự kiến triển khai các chính sách hỗ trợ như hỗ trợ lãi suất khoảng 2% cho các dự án xanh, kinh tế tuần hoàn hoặc theo tiêu chuẩn ESG.

Dẫu vậy, giới chuyên gia cho rằng vốn xanh trong tương lai sẽ không còn là “vốn dễ”. Các ngân hàng ngày càng quan tâm tới chất lượng quản trị, khả năng đo lường phát thải và tính minh bạch của doanh nghiệp thay vì chỉ nhìn vào tài sản đảm bảo.

Bà Shuyin Tang, CEO Beacon Fund, cho biết quỹ này tích hợp các yếu tố ESG, tác động xã hội và giới vào toàn bộ quyết định đầu tư. Theo bà, việc đánh giá sớm các rủi ro môi trường, xã hội và quản trị giúp tạo ra những doanh nghiệp bền vững hơn trong dài hạn.

Điều đó cho thấy tư duy của bên cung ứng vốn đang thay đổi nhanh chóng. Trong cuộc chơi mới của tài chính xanh, doanh nghiệp không chỉ cần tăng trưởng, mà còn phải chứng minh được khả năng phát triển bền vững bằng dữ liệu, công nghệ và hệ thống quản trị minh bạch.

Và đó cũng chính là điều mà các ngân hàng đang “sợ” nhất: không phải thiếu tiền để cho vay, mà là thiếu những doanh nghiệp đủ chuẩn xanh để dòng vốn được giải ngân an toàn và hiệu quả.