Làn sóng chuyển đổi xanh đang định hình lại ngành giao thông toàn cầu. Nếu cách đây vài năm, xe điện vẫn được xem là một phân khúc nhiều tiềm năng nhưng chưa đủ sức tạo ra thay đổi lớn, thì hiện nay bức tranh đã khác.

Theo Báo cáo Triển vọng xe điện toàn cầu 2026 của Cơ quan năng lượng quốc tế (IEA), xe điện và xe hybrid sạc điện hiện chiếm khoảng một phần tư tổng doanh số ô tô mới trên thế giới. Nói cách khác, cứ 4 chiếc xe bán ra thì có 1 chiếc sử dụng công nghệ điện hóa.

Nhiều quốc gia bước vào cuộc đua xe điện với tốc độ thần tốc và Việt Nam cũng không đứng ngoài xu thế đó. Theo dự báo của công ty nghiên cứu thị trường Mordor Intelligence, quy mô thị trường xe điện Việt Nam có thể tăng lên 6,69 tỷ USD vào năm 2030, với tốc độ tăng trưởng kép hàng năm khoảng 18%. Đây là một trong những mức tăng trưởng nhanh nhất khu vực Đông Nam Á, phản ánh xu hướng chuyển dịch sang phương tiện xanh tại Việt Nam.

Bộ Xây dựng đã đặt mục tiêu đến năm 2030 sẽ có 30% người dân sử dụng ô tô điện và 22% xe máy điện trong tổng số xe sử dụng. Trong khi đó, Hiệp hội các nhà sản xuất ô tô Việt Nam (VAMA) dự đoán Việt Nam sẽ có khoảng 1 triệu xe điện lưu thông vào năm 2028 và con số này có thể chạm mốc 3,5 triệu vào năm 2040.

Với tốc độ tăng trưởng hơn 18% mỗi năm, cùng mục tiêu đạt 6,7 tỷ USD vào 2030, Việt Nam đang nổi lên như một trong những điểm đến chiến lược tại Đông Nam Á cho các nhà đầu tư vào lĩnh vực giao thông xanh. Nhưng để xây dựng một sản phẩm “Make in Vietnam” thật sự đủ sức cạnh tranh quốc tế đòi hỏi phải dám nghĩ, dám đi con đường khó.

Trước hết, thị trường xe điện Việt Nam đang ở giai đoạn “non trẻ”, nghĩa là còn rất nhiều dư địa để phát triển. Vấn đề ở đây là nước nào càng thu hút được nhiều đầu tư ở giai đoạn đầu này thì nước đó càng tiến dần lên vị trí dẫn đầu trong những năm tới trong chuỗi cung ứng xe điện. Chính phủ đã cam kết ưu tiên mọi nguồn lực cho lĩnh vực này, từ chính sách thuế, hạ tầng sạc, đến các chương trình nghiên cứu - phát triển công nghệ pin và motor điện trong nước.

Tuy nhiên, để xe điện thực sự trở thành xu thế chủ đạo, cần xác định chiến lược xe điện không chỉ là chính sách về giao thông hay môi trường, mà là chính sách công nghiệp có tầm chiến lược quốc gia. Nó buộc doanh nghiệp phải nâng cấp công nghệ, nhà nước phải hoàn thiện cơ sở hạ tầng và xã hội phải thay đổi thói quen tiêu dùng. Khi 3 yếu tố ấy cùng vận hành, ngành công nghiệp ô tô điện Việt Nam sẽ không còn đi sau, mà có cơ hội đi song song với thế giới.

Tiếp đó là sự tham gia của các doanh nghiệp trong nước, đặc biệt là nhóm công nghiệp hỗ trợ. Xe điện đòi hỏi hàng nghìn chi tiết, từ vỏ, nhựa, linh kiện điện tử đến dây dẫn và cảm biến. Đây là cơ hội để các doanh nghiệp Việt trong lĩnh vực nhựa kỹ thuật, cơ khí chính xác, điện tử có thể chuyển hướng sang cung cấp linh kiện cho ngành mới. Nếu được hỗ trợ đúng, các doanh nghiệp vừa và nhỏ có thể trở thành tầng cung ứng cấp 2, cấp 3 trong chuỗi giá trị xe điện khu vực, thay vì chỉ làm gia công đơn giản.

Xe điện không chỉ là sản phẩm mới, mà là biểu tượng của một chiến lược dài hơi - chiến lược mà ở đó, Việt Nam không đi theo lối mòn của quá khứ, mà tự tin bước vào tương lai với tư cách một quốc gia công nghiệp hiện đại, làm chủ công nghệ sạch và bền vững. Bài toán cốt lõi vẫn là nâng cao năng lực nội tại, từ công nghiệp hỗ trợ, công nghệ, nhân lực đến khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Với Việt Nam, cơ hội xe điện không đến 2 lần. Nếu nắm bắt đúng, ngành ô tô điện có thể trở thành trụ cột công nghiệp mới, vừa thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, vừa mở ra con đường phát triển xanh cho cả nền kinh tế quốc gia.