Trái phiếu công chúng có lợi chi phí nhưng riêng lẻ chiếm ưu thế

Theo báo cáo của FiinRatings, tổng kết 3 tháng đầu năm 2026, trái phiếu doanh nghiệp (TPDN) đạt giá trị phát hành đạt 40,3 nghìn tỷ (tăng gần 61% so với cùng kỳ năm ngoái), trong đó tỷ lệ TPDN phát hành riêng lẻ chiếm 65% (gấp 12 lần so với cùng kỳ) và phát hành đại chúng chiếm khoảng 35%, nhưng giảm 38% so với cùng kỳ.

Sau 2 tháng đầu năm phát hành kém sôi nổi, thị trường ghi nhận hoạt động phát hành trở lại trong tháng 3/2026, đạt 31,6 nghìn tỷ, tăng 84% so với cùng kỳ và tháng 4/2026 cũng đạt kết quả khả quan.

Tuy nhiên, FiinRatings đánh giá, giống như giai đoạn từ 2023 – 2025, chiếm phần lớn trong tỷ trọng phát hành vẫn là trái phiếu riêng lẻ, có những thời điểm loại hình sản phẩm này chiếm gần như tuyệt đối.

Đáng lưu ý, kênh phát hành trái phiếu ra công chúng có lợi thế về chi phí nhưng vẫn còn chưa sôi động do các yếu tố hạ tầng cũng như kém linh hoạt so với kênh riêng lẻ. Lợi thế về chi phí thể hiện rõ nhất ở nhóm trái phiếu phi tài chính do tính tương đồng về cấu trúc (kỳ hạn thường từ 3 năm, mục đích sử dụng vốn cho sản xuất/thực hiện dự án...).

Trái phiếu phát hành riêng lẻ thường có lãi suất coupon (tỷ lệ lãi suất cố định hàng năm) cao hơn bởi nhiều doanh nghiệp có năng lực tín dụng yếu hơn, khó tiếp cận kênh đại chúng.

Ngược lại, trái phiếu ngân hàng phát hành riêng lẻ thường được phân phối cho các nhà đầu tư tổ chức, là những đối tượng có nhu cầu nắm giữ tài sản thu nhập cố định chất lượng cao và chấp nhận mức lợi suất thấp hơn. Trong khi đó, trái phiếu ngân hàng đại chúng đòi hỏi mức coupon cao hơn để thu hút nhà đầu tư cá nhân.

Tuy nhiên, kênh phát hành riêng lẻ vẫn chiếm ưu thế tuyệt đối về khối lượng và giá trị trên thị trường (trên 90% giá trị phát hành năm 2025), phản ánh sự ưu tiên tốc độ, tính linh hoạt hơn là hiệu quả chi phí của các nhà phát hành.

Trong khi phát hành riêng lẻ mang tính “đầy đủ hồ sơ” (filing-based), phát hành ra công chúng lại yêu cầu phê duyệt chi tiết (approval-based), với thời gian thực tế có thể kéo dài tới vài tháng. Điều này ảnh hưởng đáng kể đến khả năng tiếp cận vốn của doanh nghiệp cũng như hoạt động đầu tư của các tổ chức bị giới hạn đầu tư vào trái phiếu riêng lẻ như quỹ đầu tư, quỹ hưu trí.

Bên cạnh đó, sự kém sôi động của kênh phát hành ra công chúng cũng là do thiếu vắng một cơ chế định giá minh bạch và một thị trường thứ cấp đủ thanh khoản để thị trường có thể vận hành hiệu quả.

Phát hành công chúng được định hướng rõ, “phân làn” nhà đầu tư

Báo cáo FiinRatings nêu, kênh phát hành ra công chúng của thị trường trái phiếu Việt Nam đang được cơ quan quản lý định hướng rõ ràng bởi các quy định chính sách mới có hiệu lực từ cuối năm 2025 đến đầu năm 2026.

Theo đó, quy định phát hành trái phiếu ra công chúng tại Nghị định 245/2025 bắt buộc phải có xếp hạng tín nhiệm, ngoại trừ trái phiếu phát hành của tổ chức tín dụng (TCTD) hoặc trái phiếu được TCTD hoặc tổ chức quốc tế bảo lãnh thanh toán toàn bộ. Tiếp đến, đảm bảo chỉ tiêu an toàn tài chính khi hệ số nợ phải trả không vượt quá 5 lần vốn chủ sở hữu, ngoại trừ doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp phát hành để thực hiện dự án BĐS, TCTD, công ty chứng khoán, bảo hiểm.

Song song, phải báo cáo và công bố thông tin về việc sử dụng vốn kể cả trong trường trường hợp huy động không để thực hiện dự án. Và cuối cùng, có đại diện người sở hữu trái phiếu là điều kiện bắt buộc đối với tất cả trái phiếu chào bán ra công chúng.

Còn đối với trái phiếu phát hành riêng lẻ, các quy định tại Luật Doanh nghiệp sửa đổi, Luật Chứng khoán sửa đổi, Dự thảo Nghị định về chào bán trái phiếu riêng lẻ cũng có những quy định chặt chẽ về xếp hạng tín nhiệm, chỉ tiêu an toàn tài chính, quy định về nguyên tắc sử dụng vốn…

FiinRatings nhận định, khung chính sách mới hiện đã định hình rõ ràng hai kênh phát hành ra công chúng (PP) và phát hành riêng lẻ (PO), đi kèm với định hướng phân luồng nhà đầu tư (NĐT) phù hợp.

Cụ thể, nhà đầu tư cá nhân được định hướng tham gia chủ yếu vào kênh PP - nơi các yêu cầu về xếp hạng tín nhiệm và cơ chế bảo vệ nhà đầu tư (bao gồm đại diện người sở hữu trái phiếu) được quy định chặt chẽ hơn. Trong khi đó, thị trường PO tiếp tục dành cho nhà đầu tư chuyên nghiệp, trong đó nhà đầu tư cá nhân chỉ được tham gia khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện về xếp hạng tín nhiệm và bảo đảm/bảo lãnh, qua đó đảm bảo mức độ bảo vệ tương đương.

Ngoài ra, cơ quan quản lý đang có cách tiếp cận linh hoạt và cởi mở hơn đối với kênh PP, thông qua việc tăng cường đối thoại, hỗ trợ doanh nghiệp hoàn thiện hồ sơ theo hướng “case-by-case” và rút ngắn đáng kể thời gian xử lý. Mục tiêu của cách tiếp cận này là thúc đẩy kênh phát hành công chúng trở thành kênh huy động vốn chủ đạo, minh bạch và bền vững hơn, qua đó thu hút rộng rãi nhà đầu tư và giảm phụ thuộc vào kênh riêng lẻ.

Ngược lại, đối với kênh PO, định hướng chính sách tập trung vào nâng cao chất lượng thị trường, hướng tới nhóm nhà đầu tư chuyên nghiệp, kiểm soát rủi ro và đảm bảo thị trường vận hành theo nguyên tắc tự chịu trách nhiệm.

Trao đổi về vấn đề này, ông Bùi Ngọc Huyên, Phó Trưởng ban Quản lý Chào bán chứng khoán, Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước (Bộ Tài chính) cho biết, việc định hướng nhà đầu tư tham gia thị trường trái phiếu doanh nghiệp là một trong các trụ cột quan trọng của cơ quan quản lý trong thời gian tới và tập trung vào 3 chiến lược lớn.

Thứ nhất, phân luồng nhà đầu tư cá nhân tham gia thị trường TPDN. Theo các quy định hiện nay, NĐT chứng khoán chuyên nghiệp là cá nhân chỉ được tham gia mua, chuyển nhượng TPDN riêng lẻ có xếp hạng tín nhiệm và có tài sản đảm bảo, bảo lãnh thanh toán. Do đó, nhóm NĐT này được định hướng chuyển sang các sản phẩm mang tính chất an toàn hơn như TPDN phát hành ra công chúng hoặc đầu tư thông qua các quỹ đầu tư.

Trường hợp, nếu tiếp tục đầu tư TPDN phát hành riêng lẻ thì chỉ được tham gia mua, giao dịch với trái phiếu có xếp hạng tín nhiệm, tài sản đảm bảo.

"Đây là định hướng lớn, chuyển dịch NĐT cá nhân sang sản phẩm trái phiếu an toàn hơn, giảm thiểu rủi ro mang tính hệ thống", ông Huyên nhìn nhận.

Thứ hai, thu hút các NĐT nước ngoài. Theo ông Huyên, Luật Chứng khoán sửa đổi 2024 đã bổ sung đối tượng NĐT chứng khoán chuyên nghiệp là nhà đầu tư nước ngoài, bên cạnh đó, NĐT nước ngoài được đầu tư không hạn chế vào trái phiếu được chính phủ bảo lãnh, trái phiếu chính quyền địa phương, TPDN. Việc NĐT nước ngoài tham gia vào thị trường trái phiếu sẽ cân bằng cấu trúc, giảm rủi ro hệ thống và các DN Việt Nam buộc phải nâng quản trị theo các tiêu chuẩn tài chính quốc tế.

Thứ ba, phát triển các nhà đầu tư có tổ chức. Ông Huyên nêu thông tin, tháng 9/2025, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt đề án "Tái cấu trúc NĐT và phát triển thành Quỹ đầu tư chứng khoán đến năm 2030". Trong đó, khuyến khích các quỹ hưu trí, bảo hiểm xã hội, doanh nghiệp bảo hiểm tham gia thị trường chứng khoán bằng cách đầu tư vào TPDN, cổ phiếu, chứng chỉ quỹ.

Ngoài ra, tháng 12/2025, Bộ Tài chính bổ sung quy định về Quỹ đầu tư trái phiếu hạ tầng, việc này sẽ tăng cầu từ đầu tư tổ chức, huy động vốn dài hạn cho nền kinh tế. Đây được Chính phủ xem là yếu tố then chốt, giúp thị trường TPDN giảm dần sự phụ thuộc vào các NĐT cá nhân.