Tận dụng ưu đãi FTA, doanh nghiệp cần làm chủ quy tắc xuất xứ

Ưu đãi thuế quan gắn liền với quy tắc xuất xứ

Các Hiệp định thương mại tự do (FTA) mở ra cơ hội để hàng hóa Việt Nam tiếp cận thị trường quốc tế với những điều kiện thuế quan thuận lợi hơn. Tuy nhiên, lợi thế từ các cam kết cắt giảm thuế quan không đồng nghĩa với việc mọi sản phẩm xuất khẩu đều được hưởng ưu đãi. Khả năng tận dụng các cam kết này phụ thuộc trực tiếp vào việc hàng hóa có đáp ứng quy tắc xuất xứ và các điều kiện áp dụng theo từng hiệp định hay không.

Nhấn mạnh vai trò của quy tắc xuất xứ trong việc nâng cao hiệu quả tận dụng ưu đãi thuế quan, bà Trịnh Thị Thu Hiền, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), đã phân tích những yêu cầu về xác định, chứng nhận xuất xứ hàng hóa tại chương trình tập huấn “Phổ biến quy định pháp luật và giải đáp khó khăn, vướng mắc của doanh nghiệp xuất khẩu trong lĩnh vực xuất xứ hàng hóa (C/O)” do Sở Công Thương Hà Nội tổ chức ngày 10/11/2026.

Thực tế, mối quan hệ giữa ưu đãi thuế quan và quy tắc xuất xứ được thể hiện rõ qua các cam kết trong những FTA như EVFTA và CPTPP. Việc cắt giảm thuế quan tạo điều kiện nâng cao sức cạnh tranh cho hàng hóa xuất khẩu, song để được áp dụng mức thuế ưu đãi, sản phẩm phải đáp ứng đầy đủ các tiêu chí xuất xứ và yêu cầu liên quan của hiệp định tương ứng.

Điều này có nghĩa, ngay cả khi hàng hóa được xuất khẩu từ một quốc gia thành viên FTA, doanh nghiệp vẫn có thể không được hưởng ưu đãi thuế quan nếu không đáp ứng các điều kiện về xuất xứ. Vì vậy, việc nắm vững quy tắc xuất xứ cần được đặt ra ngay từ khâu lựa chọn nguyên liệu, tổ chức sản xuất đến hoàn thiện hồ sơ xuất khẩu, thay vì chỉ tập trung xử lý chứng từ khi hàng hóa chuẩn bị đưa ra thị trường.

Về bản chất, quy tắc xuất xứ là hệ thống tiêu chí được sử dụng để xác định quốc gia hoặc vùng lãnh thổ xuất xứ của hàng hóa. Trong thương mại quốc tế, đây là cơ sở quan trọng để xem xét việc áp dụng các chính sách thương mại, đặc biệt là xác định khả năng đáp ứng điều kiện hưởng ưu đãi thuế quan theo FTA.

Một vấn đề khác doanh nghiệp cần lưu ý là sự khác biệt giữa giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O) với các thông tin về xuất xứ thể hiện trên nhãn hàng hóa như “Made in”, “Product of”, cũng như hoạt động truy xuất nguồn gốc và thương hiệu sản phẩm. Mặc dù có những mối liên hệ nhất định, các khái niệm này không đồng nhất về bản chất, chức năng và mục đích sử dụng. Việc ghi thông tin về nơi sản xuất trên nhãn hàng hóa hoặc có dữ liệu truy xuất nguồn gốc không mặc nhiên thay thế được chứng từ chứng nhận xuất xứ theo yêu cầu của từng cơ chế thương mại.

Từ yêu cầu tận dụng hiệu quả các FTA, vấn đề đặt ra đối với doanh nghiệp không chỉ dừng lại ở việc xác định hàng hóa có xuất xứ từ đâu, mà quan trọng hơn là khả năng chứng minh sản phẩm đáp ứng các tiêu chí xuất xứ theo hiệp định được áp dụng. Đây là điều kiện quan trọng để chuyển hóa những cam kết ưu đãi thuế quan thành lợi thế thực chất trong hoạt động xuất khẩu.

Chủ động cập nhật quy định, nâng cao năng lực chứng nhận xuất xứ

Để tận dụng hiệu quả ưu đãi thuế quan từ các FTA, bên cạnh việc đáp ứng quy tắc xuất xứ, doanh nghiệp cần nắm vững cơ chế chứng nhận và những yêu cầu về hồ sơ, chứng từ theo từng hiệp định. Đây là yếu tố quan trọng nhằm bảo đảm hàng hóa đáp ứng điều kiện hưởng ưu đãi, đồng thời hạn chế những vướng mắc phát sinh trong quá trình xuất khẩu.

Hiện nay, cơ chế chứng nhận xuất xứ hàng hóa được thực hiện thông qua hai hình thức chủ yếu, gồm chứng nhận do cơ quan, tổ chức có thẩm quyền cấp và thương nhân tự chứng nhận xuất xứ theo quy định. Mỗi hình thức có những yêu cầu riêng về điều kiện áp dụng, trách nhiệm của chủ thể thực hiện và hồ sơ chứng minh xuất xứ.

Đối với cơ chế cấp giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O), doanh nghiệp phải thực hiện các thủ tục theo quy định tương ứng. Trong khi đó, cơ chế tự chứng nhận xuất xứ đòi hỏi thương nhân chủ động xác định, chứng minh và chịu trách nhiệm về tính chính xác của thông tin xuất xứ trong phạm vi được phép áp dụng. Dù thực hiện theo hình thức nào, việc đáp ứng quy tắc xuất xứ vẫn là yêu cầu cốt lõi để hàng hóa được xem xét hưởng ưu đãi thuế quan.

Đáng chú ý, các FTA có những quy định riêng về cơ chế và chứng từ chứng nhận xuất xứ. Hệ thống các mẫu C/O hiện được sử dụng trong hoạt động xuất nhập khẩu khá đa dạng, gồm mẫu D, AI, AK, AJ, AANZ, RCEP, EUR.1, EUR.1 UK, CPTPP, EAV, VK và VJ. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải xác định đúng quy định áp dụng đối với từng thị trường, tránh nhầm lẫn trong quá trình chuẩn bị hồ sơ và thực hiện thủ tục chứng nhận xuất xứ.

Cùng với đó, việc cập nhật những thay đổi trong quy định về xuất xứ hàng hóa theo các FTA là yêu cầu cần được chú trọng. Những nội dung được đề cập tại hội nghị tập huấn bao gồm quy tắc xuất xứ cụ thể mặt hàng trong khuôn khổ Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Hàn Quốc (VKFTA) và Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện ASEAN - Nhật Bản (AJCEP); các nội dung nâng cấp Hiệp định Thương mại hàng hóa ASEAN (ATIGA); mẫu C/O trong khuôn khổ Hiệp định Thương mại tự do ASEAN - Australia - New Zealand (AANZFTA), cùng những vấn đề liên quan đến khuôn khổ thương mại Việt Nam - EFTA.

Những nội dung trên cho thấy yêu cầu theo dõi sát quá trình điều chỉnh, hoàn thiện quy định về xuất xứ hàng hóa, nhất là các tiêu chí xuất xứ cụ thể mặt hàng và cơ chế chứng nhận. Việc chủ động cập nhật chính sách không chỉ phục vụ quá trình hoàn thiện chứng từ mà còn giúp doanh nghiệp có cơ sở tổ chức sản xuất, lựa chọn nguồn nguyên liệu và xây dựng phương án xuất khẩu phù hợp với yêu cầu của từng hiệp định.

Bên cạnh việc tuân thủ quy định về chứng nhận, khả năng chứng minh xuất xứ trong quá trình kiểm tra, xác minh cũng là vấn đề doanh nghiệp cần quan tâm. Trên thực tế, việc được cấp C/O không đồng nghĩa với việc hàng hóa sẽ không phát sinh yêu cầu kiểm tra, xác minh xuất xứ từ phía nước nhập khẩu.

Liên quan đến cơ chế phối hợp xử lý vướng mắc, trường hợp phát sinh vấn đề về C/O tại nước nhập khẩu, doanh nghiệp cần thông báo với tổ chức cấp C/O để được phối hợp xử lý. Cục Xuất nhập khẩu thực hiện trao đổi với đầu mối phụ trách xuất xứ của nước nhập khẩu nhằm làm rõ những vấn đề liên quan theo cơ chế phối hợp.

Điều này đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải chú trọng quản lý, lưu trữ hồ sơ và bảo đảm tính chính xác, nhất quán của thông tin xuất xứ hàng hóa. Khả năng cung cấp đầy đủ chứng từ, dữ liệu phục vụ kiểm tra, xác minh không chỉ giúp doanh nghiệp chủ động xử lý những vướng mắc phát sinh mà còn góp phần nâng cao tính minh bạch trong hoạt động xuất khẩu.

Về lâu dài, nâng cao hiệu quả tận dụng FTA đòi hỏi doanh nghiệp phải thay đổi cách tiếp cận đối với công tác xuất xứ hàng hóa. Thay vì chỉ xem C/O là chứng từ cần hoàn thiện trước khi xuất khẩu, việc quản lý xuất xứ cần được thực hiện xuyên suốt từ lựa chọn nguyên liệu, tổ chức sản xuất đến lưu trữ hồ sơ và thực hiện các yêu cầu chứng nhận.

Khi quy tắc xuất xứ trở thành một phần trong hoạt động quản trị sản xuất và xuất khẩu, doanh nghiệp sẽ có cơ sở vững chắc hơn để tận dụng các cam kết ưu đãi thuế quan, nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng thị trường trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế.