Chủ động phòng ngừa và quản trị rủi ro
Những năm qua, biến đổi khí hậu gây ra thời tiết cực đoan đã đe dọa trực tiếp đến đời sống, sinh kế và sức khỏe của người dân Quảng Ngãi. Theo Sở Nông nghiệp và môi trường tỉnh Quảng Ngãi, trong vòng 5 năm (2020-2025), trên địa bàn tỉnh xảy ra 34 đợt mưa, 2 lũ làm 13 người chết, 446 ngôi nhà bị sập đổ, hơn 170 nghìn ngôi nhà cùng nhiều trường học, trạm y tế, công trình giao thông, thủy lợi bị hư hỏng; sạt lở bờ sông, suối, bờ biển và sạt lở núi gia tăng, tổng thiệt hại kinh tế ước khoảng 10 nghìn tỷ đồng.
Từ thực tiễn trên, những năm qua, tỉnh chuyển mạnh từ tư duy ứng phó, khắc phục hậu quả sang chủ động phòng ngừa và quản trị rủi ro. Một trong những chuyển biến đáng ghi nhận là hệ thống quan trắc môi trường tự động, liên tục ngày càng được tăng cường. Hiện có 29 doanh nghiệp với 56 trạm quan trắc nước thải, khí thải tự động, liên tục kết nối và truyền dữ liệu về cơ quan quản lý. Đây là bước chuyển từ phương thức quản lý chủ yếu dựa vào thanh tra, kiểm tra theo định kỳ sang quản lý dựa trên dữ liệu, giám sát liên tục và cảnh báo sớm.
Cùng với đó, trên địa bàn tỉnh đã lắp đặt 101 trạm đo mưa tự động chuyên dùng, 11 trạm đo mực nước tự động trên các lưu vực sông chính và lưu vực hồ chứa thủy lợi; 6 trạm cảnh báo ngập lụt tại các ngầm tràn và vùng thường xuyên bị ngập. Đồng thời, cập nhật, xây dựng và nâng cấp bản đồ ngập lụt vùng hạ lưu các sông: Trà Bồng, Trà Khúc, Vệ và Trà Câu. Hệ thống cơ sở dữ liệu phòng, chống thiên tai tỉnh cung cấp thông tin về trạm đo mưa, mực nước, điểm ngập sâu, điểm sạt lở và bản đồ ngập lụt để chính quyền và người dân chủ động theo dõi, ứng phó.
Sau hợp nhất, toàn tỉnh có 211 hồ chứa thủy lợi với tổng dung tích hơn 487,2 triệu m³. Đến nay, 100% hồ chứa đã xây dựng cơ sở dữ liệu không chỉ phục vụ vận hành công trình mà còn tạo cơ sở để chuyển từ tư duy “ứng phó khi thiên tai xảy ra” sang “quản trị rủi ro thiên tai chủ động”, trong đó cảnh báo sớm, chuẩn bị lực lượng, vật tư, phương án sơ tán và bảo vệ hạ tầng thiết yếu phải được thực hiện trước khi rủi ro trở thành thiệt hại.
Trong quản lý chất thải, tỷ lệ chất thải nguy hại được xử lý đạt tiêu chuẩn, quy chuẩn đạt 81%; 100% chất thải y tế nguy hại được thu gom, xử lý; khoảng 90% chất thải rắn sinh hoạt đô thị được thu gom, xử lý; khoảng 75% chất thải rắn công nghiệp thông thường được thu gom để tái chế, tái sử dụng. Đây là nền tảng quan trọng để tiếp tục chuyển từ mô hình xử lý chất thải sang kinh tế tuần hoàn, thúc đẩy phân loại, tái chế, tái sử dụng.
Lâm nghiệp có vị trí đặc biệt trong chiến lược tăng trưởng xanh của Quảng Ngãi. Vì vậy, mục tiêu mà tỉnh đưa ra là tập trung phát triển rừng gỗ lớn, lâm sản ngoài gỗ, dược liệu dưới tán rừng, du lịch sinh thái, dịch vụ môi trường rừng, tín chỉ các-bon và các mô hình nông-lâm kết hợp, tạo ra chuỗi giá trị mới, giúp người dân có thu nhập từ việc giữ rừng, qua đó tạo động lực kinh tế để bảo vệ tài nguyên và nâng cao khả năng chống chịu của hệ sinh thái.
Một điểm sáng đã và đang lan tỏa trong cộng đồng là mô hình “Ngư dân Quảng Ngãi mang rác về bờ - Biến rác thành tiền”, gắn trách nhiệm của chủ tàu, thuyền trưởng và ngư dân với việc phân loại, lưu giữ và đưa rác về bờ. Mô hình được triển khai tại các cảng cá: Tịnh Kỳ, Sa Huỳnh và các cảng neo trú tàu thuyền: Tịnh Hòa, Mỹ Á; xây dựng quy trình thu gom, phân loại, lưu chứa, tiếp nhận và xử lý rác thải tàu cá; xây dựng nhà lồng sắt thu gom, tập kết rác thải nhựa. Đến nay, đã vận động gần 400 tàu ký cam kết tham gia và mang rác về bờ.
Ông Nguyễn Hùng Minh ở phường Sa Huỳnh (chủ tàu cá QNg 94167TS và QNg 44181TS), chia sẻ: “Trước đây không phải ngư dân nào cũng để ý đến tác hại của rác thải nhựa đối với môi trường biển. Tuy nhiên, qua nhiều lần được tuyên truyền, vận động, nhận thức của ngư dân thay đổi rõ rệt. Ra biển khai thác, các loại rác thải nhựa mang theo sinh hoạt trên tàu cá cũng như trôi nổi trên biển đều được ngư dân thu gom mang về bờ. Việc làm nhỏ nhưng ý nghĩa lớn, góp phần chung tay phát triển kinh tế biển xanh gắn với giảm rác thải nhựa đại dương”.
Giải pháp dẫn dắt tăng trưởng xanh
Theo Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Ngãi Nguyễn Đức Bình, muốn phát triển kinh tế nhanh, bền vững phải đi cùng nâng cao chất lượng và sức chống chịu của tăng trưởng.
Để thực hiện hiệu quả mục tiêu trên, ông Nguyễn Đức Bình cho rằng, vấn đề cấp thiết là phải đưa tiêu chí tăng trưởng xanh và quản trị rủi ro khí hậu vào ngay từ khâu quy hoạch, chính sách và đầu tư.
Đồng thời, xây dựng nền kinh tế tuần hoàn và kiểm soát chất thải theo vòng đời, chuyển mạnh từ “thu gom-xử lý” sang “giảm phát sinh-phân loại-tái sử dụng-tái chế-thu hồi giá trị”; phát triển kinh tế biển theo hướng xanh, an toàn và có trách nhiệm.
Cùng với đó là phát triển lâm nghiệp theo chuỗi giá trị và biến rừng thành tài sản của nền kinh tế xanh; thúc đẩy giảm phát thải, sử dụng năng lượng hiệu quả; đẩy mạnh khoa học công nghệ, chuyển đổi số và quản trị dựa trên dữ liệu; xây dựng Quảng Ngãi thành địa phương có năng lực chống chịu cao trước thiên tai và biến đổi khí hậu và nâng cao năng lực thực thi và trách nhiệm người đứng đầu.
Theo ông Nguyễn Đức Bình, qua thực tiễn của Quảng Ngãi cho thấy, biến đổi khí hậu và các vấn đề môi trường vừa là thách thức, vừa là phép thử đối với chất lượng quản trị và mô hình tăng trưởng.
Vì vậy, Quảng Ngãi cần kiên trì ba chuyển đổi lớn: chuyển từ phát triển dựa nhiều vào khai thác tài nguyên sang phát triển dựa nhiều hơn vào tri thức, công nghệ và hiệu quả sử dụng nguồn lực; chuyển từ xử lý ô nhiễm và ứng phó bị động sang phòng ngừa, thích ứng chủ động và quản trị rủi ro dựa trên dữ liệu; chuyển từ quản lý phân tán theo ngành sang quản trị tích hợp, liên ngành, liên cấp và theo không gian sinh thái.
“Tăng trưởng xanh phải trở thành một phương thức lãnh đạo, quản lý và phát triển của toàn bộ hệ thống chính trị, cộng đồng doanh nghiệp và người dân. Quảng Ngãi có đầy đủ điều kiện để biến thách thức về biến đổi khí hậu và môi trường thành động lực đổi mới mô hình tăng trưởng, xây dựng nền kinh tế xanh, các-bon thấp, có sức chống chịu cao và phát triển bền vững”, ông Nguyễn Đức Bình nhấn mạnh.



