Trong nhiều năm, khu công nghiệp (KCN) được xem là "thỏi nam châm" hút FDI của TP.HCM. Nhưng khi cuộc đua thu hút đầu tư toàn cầu bước sang giai đoạn mới, lợi thế về nhân công giá rẻ, quỹ đất lớn hay ưu đãi thuế đang dần mất đi sức hấp dẫn.

Hiện nay, các tập đoàn đa quốc gia quan tâm nhiều hơn đến chất lượng hạ tầng, nguồn nhân lực công nghệ, năng lực đổi mới sáng tạo, khả năng kết nối logistics, nguồn điện ổn định cũng như cam kết phát triển xanh. Trong bối cảnh đó, TP.HCM đã lên kế hoạch phát triển 105 khu chế xuất (KCX), khu công nghiệp (KCN) theo mô hình thế hệ mới.

Theo Ban Quản lý các Khu chế xuất và Khu công nghiệp TP.HCM (HEPZA), đến hết tháng 6, tổng vốn đầu tư thu hút vào các KCX, KCN đạt 2,611 tỷ USD, tương đương 61,44% kế hoạch năm. Trong đó, vốn FDI đạt gần 1,575 tỷ USD, còn vốn đầu tư trong nước đạt khoảng 26.950 tỷ đồng. Con số này cho thấy sức hút của các khu công nghiệp vẫn rất lớn.

Tuy nhiên, điều đáng chú ý hơn nằm ở định hướng phát triển. Theo quy hoạch, TP.HCM hiện có 105 KCX, KCN với tổng diện tích hơn 50.288 ha. Thành phố xác định sẽ phát triển hệ thống này theo mô hình khu công nghiệp thế hệ mới, hướng tới công nghệ cao, thông minh, xanh và chuyên sâu thay vì tiếp tục mở rộng theo mô hình truyền thống.

Điều này đồng nghĩa với việc "DNA" của khu công nghiệp sẽ thay đổi. Nếu trước đây, khu công nghiệp chủ yếu thu hút các ngành gia công, sử dụng nhiều lao động và tài nguyên, thì mô hình mới đặt trọng tâm vào nghiên cứu - phát triển (R&D), AI, bán dẫn, dữ liệu lớn, công nghệ sinh học, vật liệu mới, năng lượng tái tạo, sản xuất thông minh và kinh tế tuần hoàn.

Thực tế, nhiều doanh nghiệp trong các KCX, KCN của TP.HCM đã tham gia chuỗi giá trị bán dẫn như Renesas Việt Nam, Ampere Computing Vietnam, Marvell Việt Nam, Mtex Việt Nam hay Kamet Việt Nam, từ thiết kế vi mạch, phát triển phần mềm đến sản xuất linh kiện. HEPZA đánh giá, sự hiện diện của các doanh nghiệp này tạo nền tảng để TP.HCM thu hút những dự án có hàm lượng công nghệ cao hơn trong thời gian tới.

Định hình lại khu công nghiệp thế hệ mới

Phân tích xu hướng này, bà Nguyễn Hoài An, Giám đốc Cấp cao CBRE Việt Nam cho biết, cơ cấu FDI vào Việt Nam đang có sự thay đổi rõ rệt, dịch chuyển mạnh mẽ từ các ngành thâm dụng lao động sang các lĩnh vực có hàm lượng công nghệ cao như AI, trung tâm dữ liệu và bán dẫn. Giai đoạn này sẽ là cuộc cạnh tranh về chất lượng môi trường đầu tư thay vì quy mô vốn đơn thuần. Tuy nhiên, để thực sự đón được dòng vốn FDI thế hệ mới, các địa phương phải hoàn thiện được 2 yếu tố là nguồn nhân lực chất lượng cao và hệ thống hạ tầng, đặc biệt là sự ổn định của hạ tầng điện.

Ở góc nhìn đơn vị tư vấn, ông John Campbell, Giám đốc Dịch vụ Bất động sản Công nghiệp Savills Việt Nam nhìn nhận, nhu cầu của dòng vốn ngoại hiện nay gắn chặt với đặc thù vận hành của từng ngành giá trị gia tăng cao. Khách thuê không còn tìm kiếm các mặt bằng tiêu chuẩn hay diện tích mở rộng đơn thuần như trước. Các khu công nghiệp muốn duy trì sức cạnh tranh và thu hút các nhà sản xuất toàn cầu bắt buộc phải nâng chuẩn hạ tầng, cung cấp các giải pháp chuyên biệt và cam kết chiến lược phát triển bền vững.

Trong khi đó, từ thực tế tiếp xúc với doanh nghiệp, bà Trang Bùi, Tổng giám đốc C&W Việt Nam nêu rõ, các doanh nghiệp toàn cầu và các tập đoàn đa quốc gia ngày nay đặt mục tiêu giảm phát thải carbon và đáp ứng các tiêu chuẩn ESG lên hàng đầu khi lựa chọn địa điểm đặt nhà máy. Xu hướng phát triển xanh không còn là một lựa chọn ngắn hạn mà đã trở thành điều kiện tiên quyết. Các chủ đầu tư khu công nghiệp cần tích hợp các yếu tố bền vững, quản lý năng lượng sạch và kinh tế tuần hoàn ngay từ giai đoạn quy hoạch để không bị tụt lại trong chu kỳ cạnh tranh mới.

Để hiện thực hóa mô hình khu công nghiệp thế hệ mới, HEPZA nhấn mạnh, sẽ thúc đẩy ứng dụng AI, robot công nghiệp, Internet vạn vật (IoT), dữ liệu lớn, hệ thống quản trị sản xuất thông minh (MES, ERP, Smart Factory), đồng thời phát triển hạ tầng số với 5G và các nền tảng quản lý thông minh. Song song là phát triển khu công nghiệp sinh thái, sử dụng năng lượng tái tạo, tái chế chất thải, tái sử dụng nước và áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn.

Tuy nhiên, để các khu công nghiệp thực sự trở thành "tổ đại bàng", TP.HCM vẫn phải giải quyết nhiều bài toán về nguồn điện ổn định, hạ tầng logistics liên vùng, chất lượng nguồn nhân lực bán dẫn và AI, cũng như cải cách thủ tục đầu tư để rút ngắn thời gian triển khai dự án.

Đồng thời, việc kết nối các khu công nghiệp với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của Khu Công nghệ cao, Trung tâm tài chính quốc tế, mạng lưới cảng biển, sân bay và các tuyến metro sẽ quyết định khả năng hình thành chuỗi giá trị sản xuất công nghệ cao hoàn chỉnh.

Việc thu hút hơn 2,6 tỷ USD vào các KCX, KCN trong nửa đầu năm cho thấy sức hấp dẫn của TP.HCM vẫn được duy trì. Nhưng trong cuộc cạnh tranh FDI thế hệ mới, lợi thế không còn được đo bằng số ha đất công nghiệp hay mức ưu đãi thuế, mà bằng khả năng tạo dựng một hệ sinh thái sản xuất hiện đại, kết nối nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, logistics và nguồn nhân lực chất lượng cao.