Cuộc cạnh tranh thu hút FDI đang bước sang một giai đoạn mới, khi các tập đoàn đa quốc gia không còn chỉ tìm kiếm lợi thế về chi phí mà ưu tiên những điểm đến có hạ tầng xanh, năng lượng sạch, nguồn nhân lực chất lượng cao và hệ sinh thái công nghiệp bền vững.

Việt Nam được đánh giá là một trong những điểm đến nổi bật của làn sóng dịch chuyển này. Theo Bộ Tài chính, trong 6 tháng đầu năm 2026, tổng vốn FDI đăng ký đạt hơn 34,6 tỷ USD, tăng so với cùng kỳ năm trước. Bên cạnh lĩnh vực chế biến, chế tạo tiếp tục giữ vai trò động lực, nhiều dự án quy mô lớn trong các lĩnh vực bán dẫn, điện tử, trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ cao cũng liên tiếp được triển khai, phản ánh xu hướng chuyển dịch từ thu hút FDI theo số lượng sang ưu tiên các dự án có hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng cao.

Tuy nhiên, để biến lợi thế thành năng lực cạnh tranh bền vững và trở thành trung tâm sản xuất công nghệ cao của khu vực, ông Omika Takeshi, Phó Tổng Giám đốc Công ty TNHH Amata City Hạ Long – đơn vị phát triển Khu công nghiệp Sông Khoai (Quảng Ninh), cho rằng hai mắt xích có ý nghĩa quyết định là nguồn nhân lực chất lượng cao và hệ sinh thái công nghiệp hỗ trợ.

Lợi thế xanh: “Thỏi nam châm” mới trong cuộc đua FDI

Theo ông Omika Takeshi, lợi thế cạnh tranh của Việt Nam hiện được hình thành từ hai nhóm yếu tố, trong đó nền tảng sản xuất vẫn đóng vai trò cốt lõi. Trước hết là lợi thế về chi phí. Việt Nam vẫn duy trì mức chi phí lao động thấp hơn đáng kể so với Thái Lan hay Malaysia, đồng thời đang trong giai đoạn “cơ cấu dân số vàng” với lực lượng lao động trẻ và tiếp tục gia tăng. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng đối với các nhà đầu tư có kế hoạch vận hành nhà máy trong vòng 20–30 năm.

Điểm khác biệt lớn hơn nằm ở quá trình chuyển đổi xanh. Theo vị lãnh đạo Amata City Hạ Long, khoảng 40% sản lượng điện của Việt Nam hiện đến từ các nguồn năng lượng carbon thấp như thủy điện, điện mặt trời và điện gió. Tỷ lệ này cao hơn nhiều quốc gia trong khu vực, tạo điều kiện để các tập đoàn đa quốc gia giảm lượng phát thải gián tiếp (Scope 2) ngay từ khi đưa nhà máy vào hoạt động.

Cùng với đó, cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, Quy hoạch điện VIII (PDP8), cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) và mạng lưới các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP, EVFTA đang góp phần nâng cao sức hấp dẫn của Việt Nam đối với dòng vốn FDI chất lượng cao.

Theo ông Omika Takeshi, nếu như 5 năm trước các doanh nghiệp chủ yếu quan tâm đến chi phí đầu tư thì hiện nay các tiêu chí về ESG, kiểm kê carbon và khả năng tiếp cận nguồn năng lượng tái tạo đã trở thành điều kiện gần như bắt buộc đối với các dự án công nghệ cao.

“Tuy nhiên, phát triển xanh không thể tách rời các yếu tố nền tảng. Trước khi nói đến ESG (tiêu chuẩn về môi trường, xã hội và quản trị), nhà đầu tư vẫn cần hạ tầng logistics thuận lợi, nguồn lao động có kỹ năng, chi phí hợp lý và môi trường đầu tư ổn định. Chuyển đổi xanh và chuyển đổi số chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được xây dựng trên nền tảng đó”, ông Takeshi nhấn mạnh.

Hai mắt xích quyết định hệ sinh thái FDI công nghệ cao

Từ kinh nghiệm phát triển khu công nghiệp và làm việc với nhiều tập đoàn đa quốc gia, ông Omika Takeshi cho rằng Việt Nam cần ưu tiên hoàn thiện hai mắt xích quan trọng để xây dựng hệ sinh thái FDI công nghệ cao.

Đầu tiên là nguồn nhân lực. Theo ông, bên cạnh việc bảo đảm nguồn cung lao động ổn định cho các khu công nghiệp, Việt Nam cần đẩy mạnh đào tạo đội ngũ kỹ sư và nhân lực kỹ thuật chuyên sâu thông qua sự hợp tác chặt chẽ giữa doanh nghiệp với các trường đại học, cao đẳng. Mô hình đào tạo gắn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp sẽ giúp người lao động đáp ứng yêu cầu công việc ngay sau khi tốt nghiệp, đồng thời rút ngắn thời gian đào tạo lại.

Mắt xích thứ hai là công nghiệp hỗ trợ. Theo lãnh đạo Amata City Hạ Long, các doanh nghiệp trong nước cần được hỗ trợ chuyển giao công nghệ, nâng cao năng lực sản xuất và đáp ứng các tiêu chuẩn xanh quốc tế để đủ điều kiện tham gia chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia.

“Khi hệ thống các nhà cung cấp cấp 1 và cấp 2 trong nước đủ năng lực, Việt Nam sẽ không chỉ thu hút được thêm các dự án FDI mà còn có thể giữ chân các tập đoàn lớn, đồng thời nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và giá trị gia tăng trong nền kinh tế”, ông nhận định.

Hướng tới “thành phố công nghiệp Net Zero”

Ở góc độ một nhà phát triển khu công nghiệp, ông Omika Takeshi cho rằng khi thuế tối thiểu toàn cầu làm giảm vai trò của các ưu đãi thuế, lợi thế cạnh tranh của các khu công nghiệp sẽ ngày càng phụ thuộc vào chất lượng hạ tầng và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn phát triển bền vững.

Những khu công nghiệp có nguồn năng lượng xanh ổn định, lưới điện thông minh, hạ tầng số đồng bộ và môi trường phát thải thấp sẽ có nhiều cơ hội thu hút các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới.

Theo ông Omika Takeshi, trong ngắn hạn, hai yếu tố có ý nghĩa quyết định vẫn là bảo đảm nguồn nhân lực và duy trì môi trường đầu tư đủ sức cạnh tranh.

Nhìn về giai đoạn 2030–2040, vị lãnh đạo này cho rằng mô hình khu công nghiệp truyền thống sẽ dần được thay thế bằng các thành phố công nghiệp thông minh, nơi tích hợp sản xuất, công nghệ, năng lượng sạch và không gian sống theo định hướng phát thải ròng bằng “0”.

Để hiện thực hóa mô hình này, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện chính sách khuyến khích đầu tư xanh, đẩy mạnh đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và phát triển mạnh hệ sinh thái doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ.

“Nếu làm được điều đó, Việt Nam sẽ không chỉ là điểm đến của dòng vốn FDI mà còn có cơ hội trở thành trung tâm sản xuất công nghệ cao và trung tâm chuỗi cung ứng bền vững của khu vực trong những thập kỷ tới”, ông Omika Takeshi nhấn mạnh.