Tại buổi làm việc giữa Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội và Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), PGS. TS Hồ Sỹ Hùng, Chủ tịch VCCI nhấn mạnh Việt Nam đang bước vào một giai đoạn cải cách thể chế kinh tế với nhịp độ và tinh thần chưa từng có.

Theo Chủ tịch VCCI, Nghị quyết số 68 của Bộ Chính trị đã khẳng định kinh tế tư nhân là một trong những động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia.

Cùng với đó, tư duy lập pháp đang chuyển mạnh từ quản lý theo hướng kiểm soát sang kiến tạo phát triển; bộ máy hành chính được sắp xếp theo hướng tinh gọn, hiệu quả và gần dân hơn. Điểm đặc biệt của giai đoạn cải cách hiện nay là chiều sâu cải cách được hiện thực hóa chủ yếu thông qua hoạt động lập pháp.

Trong bối cảnh đó, Chủ tịch VCCI cho biết, vai trò của Ủy ban Kinh tế và Tài chính được đánh giá là đặc biệt quan trọng khi phần lớn các đạo luật có tác động trực tiếp đến môi trường đầu tư, kinh doanh như đất đai, đầu tư, đấu thầu, quy hoạch, thuế, tín dụng hay hỗ trợ doanh nghiệp đều đi qua quá trình thẩm tra và cho ý kiến của Ủy ban.

Chất lượng môi trường kinh doanh của Việt Nam trong những năm tới sẽ phụ thuộc đáng kể vào chất lượng các đạo luật được xây dựng và hoàn thiện trong giai đoạn này.

Chủ tịch VCCI cho rằng chương trình lập pháp của Quốc hội nhiệm kỳ hiện nay có khối lượng công việc rất lớn và tiến độ triển khai nhanh. Điều này là cần thiết để tháo gỡ các điểm nghẽn phát triển, song đồng thời cũng đặt ra yêu cầu cao về chất lượng.

"Một đạo luật kinh tế chỉ thực sự có giá trị khi có thể đi vào cuộc sống, phù hợp với năng lực thực tế của doanh nghiệp và tạo được tính ổn định để doanh nghiệp có thể dự liệu hoạt động đầu tư, kinh doanh", Chủ tịch VCCI nói.

Từ thực tiễn tiếp xúc cộng đồng doanh nghiệp, VCCI ghi nhận ba kỳ vọng lớn. Trước hết là nhu cầu về một hệ thống pháp luật ổn định, có khả năng dự báo cao. Thứ hai là yêu cầu về tính thống nhất, rõ ràng của pháp luật nhằm hạn chế tình trạng chồng chéo, mâu thuẫn. Thứ ba là thu hẹp khoảng cách giữa chính sách trên giấy và thực thi trong thực tế.

Theo Chủ tịch VCCI Hồ Sỹ Hùng, hiện khu vực kinh tế tư nhân hiện đang phải đối mặt với sức ép kép từ những hạn chế cấu trúc kéo dài trong nội tại nền kinh tế và các biến động bên ngoài ngày càng khó lường. Trong đó, doanh nghiệp nhỏ và vừa cùng hộ kinh doanh là nhóm dễ bị tổn thương nhất. Vì vậy, mỗi quyết sách lập pháp đúng đắn và kịp thời đều có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao sức chống chịu của cộng đồng doanh nghiệp.

Liên quan đến Dự thảo Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (sửa đổi), VCCI đánh giá cao nhiều nội dung đổi mới của dự thảo luật. Tuy nhiên, theo Chủ tịch VCCI, một chính sách hỗ trợ hiệu quả cần bảo đảm doanh nghiệp có thể tự đọc, tự hiểu và tự tiếp cận các chính sách hỗ trợ, với các mức hỗ trợ được lượng hóa rõ ràng ngay trong luật thay vì chỉ dừng lại ở các nguyên tắc chung.

Chủ tịch VCCI cũng mong muốn VCCI và Ủy ban Kinh tế và Tài chính có cơ chế hợp tác có tính hệ thống và thực chất hơn giữa, nhằm phục vụ tốt hơn công tác xây dựng, hoàn thiện chính sách và pháp luật.

Theo đó, Chủ tịch VCCI đưa ra 7 đề xuất hợp tác trong thời gian tới. Cụ thể:

Thứ nhất, thiết lập cơ chế trao đổi, chia sẻ thông tin thường xuyên với cộng đồng doanh nghiệp. VCCI sẵn sàng là đầu mối tiếp nhận và truyền tải các ý kiến từ thực tiễn hoạt động sản xuất, kinh doanh. Tuy nhiên, với nguồn lực còn hạn chế, đặc biệt trong lĩnh vực pháp chế và chính sách, Chủ tịch VCCI kiến nghị cần sự phối hợp chặt chẽ hơn từ các cơ quan của Quốc hội để cùng phân tích, làm rõ các vấn đề phát sinh và đề xuất giải pháp phù hợp.

Thứ hai, tăng cường tham vấn cộng đồng doanh nghiệp trong quá trình xây dựng chính sách. VCCI mong muốn có cơ chế làm việc định kỳ với Ủy ban Kinh tế và Tài chính theo từng chuyên đề, từng nhóm vấn đề cụ thể, bảo đảm tiếng nói từ thực tiễn được phản ánh đầy đủ hơn vào quá trình hoạch định chính sách.

Thứ ba, nghiên cứu cơ chế luật hóa việc tham vấn chính thức đối với cộng đồng doanh nghiệp trong quá trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật.

Thứ tư, tăng cường cơ chế giao nhiệm vụ, đặt hàng nghiên cứu chính sách. Chủ tịch VCCI cho biết trong thời gian qua, VCCI đã được nhiều cơ quan của Đảng, Quốc hội và Chính phủ giao thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu.

"Chúng tôi mong muốn có thêm sự phối hợp với Ủy ban Kinh tế và Tài chính trong việc cung cấp thông tin, nghiên cứu chuyên đề, đánh giá tác động chính sách, đồng thời có cơ chế bảo đảm nguồn lực để thực hiện hiệu quả các nhiệm vụ này", Chủ tịch VCCI nói.

Thứ năm, tăng cường vai trò đầu mối thông tin của VCCI trong các đoàn công tác, đoàn giám sát của Quốc hội. Việc có sự tham gia của đại diện cộng đồng doanh nghiệp sẽ giúp các hoạt động giám sát bám sát thực tiễn hơn, đồng thời lan tỏa tốt hơn các chủ trương, chính sách tới cộng đồng doanh nghiệp.

Thứ sáu, phối hợp tổ chức các diễn đàn, hội nghị và các cuộc làm việc chuyên đề giữa cơ quan lập pháp với cộng đồng doanh nghiệp.

Thứ bảy, phối hợp thực hiện và công bố các nghiên cứu chung về môi trường kinh doanh, chất lượng thể chế và các vấn đề phát triển kinh tế. Các báo cáo nghiên cứu của VCCI nếu có thêm sự đồng hành của Ủy ban Kinh tế và Tài chính sẽ có sức lan tỏa và giá trị tham khảo lớn hơn đối với các cơ quan hoạch định chính sách cũng như chính quyền địa phương.

Với vai trò là tổ chức quốc gia đại diện cho cộng đồng doanh nghiệp, VCCI sẵn sàng trở thành kênh cung cấp thông tin thực chứng và đầu mối tham vấn khách quan phục vụ công tác lập pháp, thẩm tra chính sách. Theo đó, việc phản ánh đầy đủ và kịp thời tiếng nói từ thực tiễn sản xuất kinh doanh sẽ góp phần nâng cao chất lượng các đạo luật và hiệu quả quản trị quốc gia.

Sức ép kép từ điểm nghẽn nội tại và cú sốc bên ngoài

Báo cáo nghiên cứu của VCCI cho thấy khu vực doanh nghiệp tư nhân tiếp tục mở rộng nhanh về số lượng, từ khoảng 811.000 doanh nghiệp đang hoạt động năm 2020 lên hơn 1 triệu doanh nghiệp vào năm 2025, chiếm 96,6% tổng số doanh nghiệp của nền kinh tế và tạo việc làm cho khoảng 9,27 triệu lao động.

Tuy nhiên, theo ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký VCCI, Trưởng ban Pháp chế, sự gia tăng về số lượng chưa đồng nghĩa với sự cải thiện về chất lượng và sức khỏe doanh nghiệp. Trong năm 2025 có khoảng 35,8 nghìn doanh nghiệp giải thể, tăng 66,9% so với trước đó, cùng với 112,7 nghìn doanh nghiệp tạm ngừng hoạt động. Đặc điểm nổi bật của khu vực tư nhân vẫn là tình trạng “đông nhưng nhỏ”, khi gần 70% doanh nghiệp ngoài Nhà nước có vốn dưới 10 tỷ đồng, hơn 81% sử dụng dưới 10 lao động.

Quy mô vốn bình quân của doanh nghiệp tư nhân chỉ đạt khoảng 49,2 tỷ đồng, thấp hơn rất nhiều so với mức 496 tỷ đồng của doanh nghiệp FDI và hơn 7.030 tỷ đồng của doanh nghiệp Nhà nước.

Hiệu quả hoạt động cũng còn hạn chế với tỷ suất lợi nhuận chỉ khoảng 1,4% trong năm 2023. Năng lực đổi mới sáng tạo, ứng dụng công nghệ và quản trị doanh nghiệp vẫn ở mức thấp khi chỉ 7,5% doanh nghiệp đưa ra sản phẩm hoặc dịch vụ mới trong vòng ba năm gần đây; 37,9% doanh nghiệp sử dụng ít nhất một công nghệ số; và tới 92,6% doanh nghiệp có chủ sở hữu đồng thời là người quản lý cao nhất.

Đáng chú ý, ông Tuấn chỉ ra, khó khăn của doanh nghiệp hiện đã chuyển mạnh từ phía đầu vào sang thị trường đầu ra. Tỷ lệ doanh nghiệp gặp khó khăn trong tìm kiếm khách hàng tăng từ 45,3% lên 60,2%, tương đương giai đoạn khó khăn nhất của đại dịch COVID-19. Điều này khiến tâm lý phòng thủ gia tăng, với 54,8% doanh nghiệp dự kiến giữ nguyên quy mô hoạt động.

Tiếp cận vốn vẫn là điểm nghẽn mang tính cấu trúc. Có tới 75,5% doanh nghiệp không thể vay vốn nếu không có tài sản bảo đảm và 93,5% khoản vay yêu cầu thế chấp. Trong khi đó, khả năng dự báo chính sách của doanh nghiệp còn rất thấp khi chỉ khoảng 6-8% doanh nghiệp tự tin dự đoán được các thay đổi chính sách. Chi phí không chính thức tiếp tục là gánh nặng đáng kể trong nhiều lĩnh vực.

Đối với khu vực hộ kinh doanh, khoảng 6,1 triệu hộ hiện tạo việc làm cho 10 triệu lao động nhưng sức chống chịu đang suy giảm rõ rệt. Có tới 81,5% hộ kinh doanh ghi nhận doanh thu giảm trong năm 2025; 73,3% cho rằng các khó khăn pháp lý ảnh hưởng lớn hoặc nghiêm trọng đến hoạt động sản xuất, kinh doanh. Trong khi đó, tiến trình chuyển đổi từ hộ kinh doanh lên doanh nghiệp diễn ra rất chậm khi chỉ 15,6% hộ có ý định chuyển đổi do lo ngại các nghĩa vụ về thuế, kế toán, bảo hiểm và thanh tra, kiểm tra.

Trên nền những điểm nghẽn cấu trúc đó, từ đầu tháng 3/2026, cộng đồng doanh nghiệp tiếp tục chịu thêm tác động từ xung đột tại Trung Đông. Giá nhiên liệu và nhiều loại nguyên vật liệu đầu vào tăng mạnh, chi phí logistics quốc tế tăng từ hai đến ba lần, trong khi hơn một nửa số doanh nghiệp sản xuất bị giảm đơn hàng xuất khẩu.

Mặc dù đến tháng 6/2026 đã xuất hiện những tín hiệu hạ nhiệt nhờ giá dầu thế giới điều chỉnh giảm và các chính sách hỗ trợ về thuế, phí nhiên liệu, song tác động tiêu cực vẫn còn hiện hữu do độ trễ của chi phí và các hợp đồng kinh doanh.

Theo Phó Tổng Thư ký VCCI, rủi ro lớn nhất của khu vực kinh tế tư nhân trong năm 2026 là tốc độ tăng chi phí vượt quá tốc độ tăng doanh thu, kéo theo suy giảm lợi nhuận, dòng tiền và khả năng duy trì việc làm.

Bên cạnh bức tranh về sức khỏe doanh nghiệp, báo cáo cũng chỉ ra nhiều điểm nghẽn trong môi trường đầu tư kinh doanh. Dù Quốc hội và Chính phủ đã sửa đổi đồng loạt nhiều đạo luật quan trọng và ban hành các cơ chế đặc thù để tháo gỡ vướng mắc cho dự án đầu tư, nhưng trên thực tế vẫn tồn tại những hạn chế mang tính hệ thống về năng lực thực thi và phối hợp điều hành ở cấp địa phương.

Những vướng mắc nổi bật tập trung ở quy hoạch, giải phóng mặt bằng, giao đất, xác định nghĩa vụ tài chính đất đai và thủ tục hành chính kéo dài. Đặc biệt, tình trạng chậm phê duyệt giá đất cụ thể được xem là một trong những nút thắt phổ biến nhất hiện nay.

Báo cáo cũng ghi nhận sự xuất hiện của những bất cập ngay trong các văn bản pháp luật mới ban hành, bao gồm các quy định chưa thống nhất giữa luật và nghị định, những khoảng trống pháp lý trong đầu tư hạ tầng, đầu tư trực tuyến, lĩnh vực năng lượng, hóa chất và đầu tư nước ngoài.

Về cải cách thủ tục hành chính, dù năm 2025 ghi nhận nhiều kết quả tích cực với hàng nghìn thủ tục và điều kiện kinh doanh được cắt giảm, song khảo sát của VCCI cho thấy khoảng cách giữa quy định và thực tiễn vẫn còn đáng kể.

Khoảng 25% doanh nghiệp phản ánh quy trình thực hiện không đúng như công bố; 33,33% cho biết thời gian xử lý kéo dài hơn quy định; 38,18% vẫn phải chi trả chi phí không chính thức và hơn 24% buộc phải hủy bỏ hoặc trì hoãn kế hoạch kinh doanh.

Từ thực trạng trên, Phó Tổng thư ký VCCI cho biết, VCCI kiến nghị năm nhóm giải pháp trọng tâm gồm: hỗ trợ tài chính và tín dụng linh hoạt cho doanh nghiệp; cải cách môi trường tuân thủ thuế, kế toán và hóa đơn điện tử; xây dựng chính sách hỗ trợ hộ kinh doanh theo hướng phân tầng; tăng cường các biện pháp ứng phó với các cú sốc ngắn hạn từ bên ngoài; đồng thời tiếp tục dịch chuyển trọng tâm cải cách sang kiến tạo phát triển, bảo đảm cạnh tranh bình đẳng và nâng cao chất lượng hỗ trợ doanh nghiệp.

Ông Tuấn nhấn mạnh, đây là thời điểm mang tính bước ngoặt của cải cách thể chế kinh tế, đòi hỏi những hành động đồng bộ, quyết liệt và đủ mạnh để nâng cao năng lực cạnh tranh của khu vực kinh tế tư nhân và tạo nền tảng cho tăng trưởng bền vững trong giai đoạn tới.