Thị trường mua bán và sáp nhập doanh nghiệp (M&A) tại Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển dịch đáng chú ý: từ một sân chơi chủ yếu xoay quanh hoạt động thoái vốn và chuyển nhượng tài sản sang vai trò công cụ tái cấu trúc, mở rộng quy mô và nâng cấp năng lực quản trị cho doanh nghiệp trong nước.

Xu hướng này được phản ánh rõ tại Đại hội thành lập Hiệp hội Mua bán và Sáp nhập Doanh nghiệp Việt Nam (Vietnam Mergers & Acquisitions Association – VMAA) diễn ra ngày 8/5 tại Hà Nội. Đây là lần đầu tiên Việt Nam có một tổ chức nghề nghiệp chuyên biệt dành cho lĩnh vực M&A, trong bối cảnh nhu cầu tái cấu trúc doanh nghiệp ngày càng gia tăng dưới áp lực cạnh tranh, chuyển đổi công nghệ và thay đổi mô hình tăng trưởng.

Theo số liệu được VMAA công bố, năm 2025, thị trường M&A Việt Nam ghi nhận khoảng 367 thương vụ với tổng giá trị đạt 8,7 tỷ USD, tăng 26% so với năm trước. Cùng thời điểm, gần 297.500 doanh nghiệp thành lập mới hoặc quay trở lại hoạt động, trong khi hơn 227.000 doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường. Những con số này cho thấy nhu cầu tái cấu trúc và tìm kiếm nguồn lực mới đang trở thành áp lực thường trực đối với cộng đồng doanh nghiệp trong nước.

Dù quy mô thị trường tăng trưởng nhanh hơn trong vài năm gần đây, hoạt động M&A tại Việt Nam vẫn được đánh giá thiếu nền tảng phát triển đồng bộ. Nhiều thương vụ vẫn phụ thuộc lớn vào các mối quan hệ cá nhân và kết nối riêng lẻ, trong khi dữ liệu thị trường, chuẩn nghề nghiệp, đào tạo chuyên sâu và cơ chế hỗ trợ pháp lý chưa hoàn thiện.

Phát biểu tại Đại hội, ông Hoàng Quang Phòng, Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho rằng sự xuất hiện của một tổ chức kết nối chuyên biệt cho lĩnh vực M&A diễn ra đúng vào thời điểm cộng đồng doanh nghiệp cần thêm động lực để tái cấu trúc và nâng cao sức cạnh tranh.

Theo ông Phòng, trong bối cảnh kinh tế toàn cầu tiếp tục biến động, còn doanh nghiệp trong nước đối mặt nhiều thách thức nội tại, việc tăng cường liên kết và hợp tác trở thành yêu cầu gần như tất yếu. M&A vì thế không nên chỉ được nhìn nhận như hoạt động mua bán hay sáp nhập đơn thuần, mà là quá trình tái cấu trúc mô hình hợp tác và nâng cấp quản trị theo hướng hiện đại hơn.

Ông cũng cho rằng, cùng với tiến trình cải cách thể chế, đơn giản hóa thủ tục hành chính và thúc đẩy các chính sách về đổi mới sáng tạo, hội nhập quốc tế và phát triển kinh tế tư nhân, thị trường M&A đang có thêm dư địa để phát triển theo hướng minh bạch và chuyên nghiệp hơn. "Điều quan trọng là tạo được niềm tin hợp tác giữa các doanh nghiệp và hình thành sức mạnh cộng hưởng để nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam", ông nhấn mạnh.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Phạm Đình Đoàn, Chủ tịch Phú Thái Holdings, cho rằng nhiều doanh nghiệp Việt Nam hiện chịu áp lực đồng thời về vốn, công nghệ, quản trị và mở rộng quy mô trong bối cảnh AI và các mô hình kinh doanh mới thay đổi nhanh chóng.

Theo ông Đoàn, điều doanh nghiệp cần lúc này không chỉ là nguồn lực tài chính, mà còn là khả năng liên kết để tránh tình trạng cạnh tranh manh mún và tự làm suy yếu lẫn nhau. "M&A không còn đơn thuần là mua bán doanh nghiệp mà cần được nhìn nhận như công cụ tái cấu trúc, giải pháp tăng trưởng và phương thức huy động nguồn lực", ông nói.

Ông dự báo trong vòng 5-10 năm tới, làn sóng chuyển giao thế hệ, gọi vốn, hợp tác chiến lược, liên doanh và sáp nhập sẽ gia tăng mạnh tại Việt Nam khi doanh nghiệp phải thích ứng với áp lực cạnh tranh mới. Điều này đòi hỏi thị trường cần thêm các cơ chế kết nối, chia sẻ nguồn lực và nâng chuẩn quản trị.

"Một tổ chức kết nối thị trường không nên chỉ dừng ở vai trò hỗ trợ giao dịch mà cần trở thành nơi kết nối tri thức, doanh nghiệp, nhà đầu tư và chuyên gia; đồng thời thúc đẩy minh bạch và giảm rủi ro trong các thương vụ", ông Đoàn chia sẻ.

Trong khi đó, TS. Nguyễn Đức Kiên, Phó Chủ tịch điều hành VMAA, nhận định điểm nghẽn lớn nhất của thị trường M&A hiện nay không nằm ở nhu cầu giao dịch, mà ở việc thiếu một hệ sinh thái vận hành đồng bộ. Theo ông, thị trường vẫn thiếu dữ liệu đủ tin cậy, thiếu chuẩn nghề nghiệp, thiếu đội ngũ tư vấn chuyên sâu và thiếu cơ chế phối hợp hiệu quả giữa doanh nghiệp, nhà đầu tư và cơ quan quản lý.

Theo định hướng hoạt động nhiệm kỳ 2026-2031, VMAA sẽ tập trung xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về M&A, công bố báo cáo thường niên về thị trường, thúc đẩy đào tạo và chuẩn hóa nghề M&A, đồng thời phát triển mạng lưới chuyên gia, luật sư, ngân hàng, quỹ đầu tư và các tổ chức tư vấn hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện thương vụ.

Đáng chú ý, mô hình quỹ đầu tư M&A chuyên biệt cũng được xác định là định hướng dài hạn nhằm hỗ trợ các thương vụ trọng điểm và đồng hành cùng doanh nghiệp Việt Nam trong quá trình tái cấu trúc, mở rộng quy mô và nâng cao năng lực cạnh tranh.