Chi phí năng lượng tạo sức ép nhiều chiều

Thị trường năng lượng thế giới trải qua những đợt biến động mạnh từ đầu năm 2026. Theo Ngân hàng Thế giới (World Bank), giá dầu Brent tăng khoảng 20% trong hai tháng đầu năm, lên 72 USD/thùng vào cuối tháng 2. Sau khi xung đột tại Trung Đông bùng phát, giá dầu tăng vọt, có thời điểm vượt 100 USD/thùng trong tháng 3. Đến tháng 9, chỉ số giá năng lượng toàn cầu tăng 25,7% so với tháng trước, trong đó giá dầu thô tăng 21,2% và khí tự nhiên tăng 15,3%. Diễn biến này cho thấy áp lực chi phí không chỉ đến từ mặt bằng giá cao mà còn từ những biến động khó dự báo.

Tại cuộc họp báo thường kỳ quý III/2026 của Bộ Công Thương, ông Bùi Huy Sơn, Cục trưởng Cục Kế hoạch - Tài chính, cho biết xung đột địa chính trị tại Trung Đông đẩy giá dầu tăng trong tháng 9, kéo theo chi phí nhiên liệu và logistics. Nhu cầu đầu vào phục vụ sản xuất, đầu tư mở rộng và đơn hàng xuất khẩu cũng làm gia tăng nhu cầu điện, nhiên liệu và máy móc.

Với doanh nghiệp, khó khăn nằm ở chỗ chi phí có thể thay đổi nhanh, trong khi kế hoạch sản xuất, hợp đồng vận chuyển và cam kết giao hàng thường được xây dựng từ trước. Khi chi phí vượt dự tính, doanh nghiệp phải cân nhắc giá bán, chấp nhận giảm lợi nhuận để giữ khách hàng hoặc thu hẹp hoạt động nhằm hạn chế thua lỗ.

Khảo sát xu hướng kinh doanh của doanh nghiệp ngành công nghiệp chế biến, chế tạo do Cục Thống kê thực hiện cho thấy, áp lực chi phí đầu vào lớn. Trong quý III/2026, có 53,3% doanh nghiệp cho biết chi phí sản xuất trên một đơn vị sản phẩm tăng so với quý trước; bước sang quý IV, 50,1% dự báo chi phí tiếp tục tăng. Đáng chú ý, 40,7% doanh nghiệp kiến nghị Nhà nước ổn định giá nguyên vật liệu và năng lượng. Đây là dấu hiệu cho thấy sức ép đầu vào vẫn hiện hữu, dù mức tăng chi phí sản xuất còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, không chỉ riêng năng lượng.

Áp lực giá cả cũng đặt ra yêu cầu đối với công tác điều hành. Chỉ số giá tiêu dùng (CPI) tháng 9/2026 tăng 0,62% so với tháng trước và tăng 5,08% so với cùng kỳ năm trước; bình quân 9 tháng tăng 4,52%. Việc điều chỉnh giá nhiên liệu trong nước theo diễn biến thế giới là một trong những yếu tố góp phần làm CPI tháng 9 tăng. Vì vậy, kiểm soát tác động lan tỏa của giá năng lượng vừa liên quan đến chi phí doanh nghiệp, vừa gắn với mặt bằng giá cả và sức mua.

Trước sức ép này, Chính phủ và các bộ, ngành triển khai nhiều giải pháp điều hành nhằm kiểm soát biến động giá và bảo đảm nguồn cung. Nghị quyết số 43/2026/NQ-CP ngày 30/9/2026 tiếp tục kéo dài đến hết ngày 31/12/2026 một số chính sách thuế nhập khẩu ưu đãi, thuế bảo vệ môi trường và thuế giá trị gia tăng đối với nhiên liệu cùng một số đầu vào phục vụ sản xuất nhiên liệu, nhiên liệu hàng không.

Tại cuộc họp báo thường kỳ quý III/2026 của Bộ Tài chính, Thứ trưởng Nguyễn Đức Chi đề cập yêu cầu phối hợp chính sách điều hành, bảo đảm nguồn cung hàng hóa thiết yếu và sử dụng công cụ thuế phù hợp. Cơ quan quản lý giá cũng nhấn mạnh việc minh bạch cơ cấu chi phí, yêu cầu giải trình khi giá tăng và tăng cường kiểm tra nhằm ngăn chặn đầu cơ, trục lợi. Bộ Công Thương cho biết nguồn cung xăng dầu được bảo đảm, hệ thống điện vận hành an toàn, ổn định; đồng thời tiếp tục theo dõi diễn biến giá dầu và các tuyến vận chuyển.

Những giải pháp này góp phần ổn định thị trường, giảm rủi ro nguồn cung. Tuy nhiên, khi biến động giá kéo dài, doanh nghiệp vẫn cần chủ động điều chỉnh hoạt động, còn chính sách điều hành cần được rà soát theo thực tế để hạn chế sức ép chi phí và tăng khả năng tự chủ năng lượng.

Giữ giá, giữ khách bằng cách tối ưu hoạt động

Với doanh nghiệp logistics, biến động giá năng lượng tác động trực tiếp đến khả năng thực hiện hợp đồng. Ông Tina Le, đại diện Công ty Marble WW, đơn vị hoạt động trong lĩnh vực logistics và xuất khẩu hàng hóa sang châu Âu, Mỹ, cho biết chi phí vận chuyển tăng mạnh cả ở đường biển lẫn nội địa, khiến doanh nghiệp khó dự báo và đưa ra báo giá ổn định.

Theo thông tin doanh nghiệp cung cấp, phụ phí nhiên liệu BAF đối với hàng nguyên container chiếm khoảng 20–30% tổng chi phí. Giá nhiên liệu hàng hải hàm lượng lưu huỳnh thấp VLSFO tăng trên 70%; cùng với việc nhiều hãng tàu áp dụng phụ phí nhiên liệu khẩn cấp EFS, cước tàu biển chịu sức ép lớn. Chi phí kho bãi, giao nhận tận nơi và vận chuyển nội địa cũng biến động, làm tăng khó khăn trong tính toán giá thành.

Trong khi hợp đồng logistics được ký từ trước, phụ phí nhiên liệu có thể thay đổi liên tục. Theo đại diện Marble WW, tình trạng này khiến biên lợi nhuận doanh nghiệp giảm 60–70%, đồng thời phát sinh nhu cầu đàm phán lại hợp đồng.

“Tăng giá thì mất khách, còn giữ giá thì lỗ”, ông Tina Le chia sẻ.

Chi phí tăng còn ảnh hưởng đến quyết định giao hàng. Một số nhà máy lựa chọn giữ hàng, trì hoãn vận chuyển, xuất khẩu hoặc nhập khẩu do khó dự báo chi phí logistics. Giá cước cao trong khi lượng hàng chưa cải thiện tương ứng khiến triển vọng hoạt động quý IV khó lường. Như vậy, biến động năng lượng có thể tác động vượt ra ngoài chi phí vận tải, ảnh hưởng đến kế hoạch kinh doanh của cả doanh nghiệp xuất nhập khẩu.

Ở lĩnh vực sản xuất, ông Đặng Văn Nga, Chủ tịch Hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa xã Quỳ Hợp (Nghệ An), cho biết giá xăng dầu tác động trực tiếp đến khai thác đá, bốc xúc, vận chuyển nguyên liệu và giao thành phẩm. Với sản phẩm bột đá công nghiệp có khối lượng lớn, chi phí vận tải tăng gây thêm sức ép lên giá thành và sức cạnh tranh.

Khi nhiều đơn hàng đã ký với giá cố định, doanh nghiệp khó điều chỉnh giá bán ngay theo chi phí nhiên liệu. Để giữ cam kết với khách hàng, phần chi phí phát sinh có thể phải được hấp thụ bằng lợi nhuận thấp hơn. Doanh nghiệp vì thế tập trung rà soát định mức tiêu hao nhiên liệu, bảo dưỡng thiết bị, tổ chức sản xuất hợp lý và giảm hao hụt.

Ở khâu vận tải, tối ưu tuyến đường, ghép chuyến, hạn chế xe chạy rỗng và chủ động lịch giao hàng giúp giảm chi phí. Thay vì tăng giá ngay, doanh nghiệp ưu tiên tiết giảm chi phí nội bộ, duy trì chất lượng và tiến độ giao hàng. Nếu buộc phải điều chỉnh giá, ông Nga cho biết doanh nghiệp sẽ trao đổi minh bạch, xây dựng lộ trình phù hợp để hài hòa lợi ích hai bên.

Với doanh nghiệp sản xuất, xuất khẩu, giữ giá bán càng quan trọng khi hợp đồng đã ký và cạnh tranh hạn chế khả năng điều chỉnh giá. Bà Mai Thị Ý Nhi, Giám đốc Công ty TNHH Mỹ Phương Food, cho biết doanh nghiệp có mạng lưới tiêu thụ trên cả nước và xuất khẩu sang hơn 20 quốc gia. Giá xăng dầu hiện cao hơn khá nhiều so với cùng kỳ năm trước, đặc biệt là dầu diesel. Tuy nhiên, chi phí logistics xuất khẩu đã tăng từ trước nên trong đợt biến động này, doanh nghiệp chưa ghi nhận mức tăng thêm ở khoản chi phí đó.

Mối lo của doanh nghiệp là giá nhiên liệu duy trì ở mức cao sẽ làm tăng chi phí vận chuyển nguyên liệu và hàng hóa trong nước, gây sức ép lên giá thành. Trong khi đó, điều chỉnh giá xuất khẩu không dễ do còn phụ thuộc hợp đồng đã ký và mức độ cạnh tranh.

“Trước mắt, doanh nghiệp vẫn phải chủ động kiểm soát chi phí, sắp xếp sản xuất để cố gắng giữ giá bán và bảo đảm các cam kết với khách hàng”, bà Nhi cho biết.

Tìm hiểu một doanh nghiệp vận tải khác, tác động của giá nhiên liệu thể hiện trực tiếp qua chi phí mỗi chuyến xe. Ông Nguyễn Văn Thảo, Giám đốc Công ty TNHH Thương mại Vận tải Trường Thịnh (Gia Lai), cho biết doanh nghiệp phải tính toán lại phương án khai thác phương tiện và tổ chức hoạt động khi giá xăng dầu biến động thiếu ổn định.

Trường Thịnh đã giảm số chuyến xe, hạn chế xe chạy rỗng, rà soát chi phí vận hành và điều chỉnh bố trí nhân sự để giảm áp lực tài chính. “Nếu trước đây, một ngày doanh nghiệp có thể tổ chức 10 chuyến thì nay phải giảm xuống còn khoảng 4-5 chuyến”, ông Thảo nói.

Giảm chuyến giúp doanh nghiệp điều chỉnh hoạt động theo chi phí thực tế, nhưng cũng cho thấy giới hạn của giải pháp trước mắt. Khi nhiên liệu tiếp tục gây sức ép, doanh nghiệp khó duy trì tần suất vận chuyển như trước nếu hiệu quả từng chuyến không được bảo đảm.

Bốn trường hợp cho thấy mỗi ngành có cách ứng phó riêng: doanh nghiệp logistics đàm phán hợp đồng và xử lý phụ phí; doanh nghiệp sản xuất giảm hao phí, tổ chức lại vận hành; doanh nghiệp xuất khẩu cố gắng giữ giá và cam kết giao hàng; doanh nghiệp vận tải điều chỉnh tần suất khai thác. Điểm chung là ưu tiên những khoản chi có thể kiểm soát, đồng thời cân nhắc tác động của việc tăng giá hoặc thu hẹp hoạt động đến khách hàng và hiệu quả kinh doanh.

Dù vậy, khả năng tự xoay xở có giới hạn. Chủ tịch Hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa xã Quỳ Hợp kiến nghị cần có giải pháp hỗ trợ kịp thời để giảm áp lực chi phí nhiên liệu, vận tải; tạo điều kiện tiếp cận vốn với lãi suất phù hợp và tiếp tục đơn giản hóa thủ tục hành chính. Bên cạnh nỗ lực nội tại, doanh nghiệp vẫn cần môi trường chi phí và điều kiện kinh doanh ổn định hơn để duy trì hoạt động.

Từ giải pháp trước mắt đến năng lực quản trị biến động

Trao đổi với Nhadautu.vn, TS. Cấn Văn Lực, chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV, cho biết các giải pháp đề xuất từ tháng 3/2026 vẫn có ý nghĩa trong bối cảnh giá năng lượng biến động kéo dài. Theo chuyên gia, cần kết hợp biện pháp trước mắt nhằm giảm sức ép chi phí với giải pháp dài hạn để tăng khả năng tự chủ năng lượng và hạn chế rủi ro từ thị trường thế giới.

Trước mắt, Kinh tế trưởng BIDV kiến nghị xem xét giảm thuế, phí liên quan đến xăng dầu và sử dụng linh hoạt Quỹ bình ổn giá nhằm hạn chế những đợt biến động quá mạnh. Cùng với đó là cơ chế hỗ trợ kịp thời cho doanh nghiệp chịu tác động trực tiếp từ chi phí nhiên liệu, vận tải tăng cao; bảo đảm nguồn cung xăng dầu, đa dạng hóa nguồn nhập khẩu và tăng cường kiểm tra để ngăn đầu cơ, găm hàng.

TS. Cấn Văn Lực cũng lưu ý cần phối hợp chính sách tiền tệ và tài khóa để ổn định kinh tế vĩ mô, cân bằng giữa tỷ giá và lãi suất. Chi phí nhiên liệu tăng có thể cộng hưởng với những áp lực đầu vào khác, vì vậy việc hỗ trợ doanh nghiệp cần được đặt trong tổng thể điều hành, vừa hạn chế tác động của giá năng lượng, vừa duy trì điều kiện ổn định cho sản xuất, kinh doanh.

Về dài hạn, chuyên gia đề xuất đa dạng hóa nguồn cung, tăng dự trữ năng lượng chiến lược, đẩy nhanh triển khai Quy hoạch điện VIII điều chỉnh và hoàn thiện khung pháp lý nhằm tăng khả năng tự chủ năng lượng. Phát triển thị trường tài chính, trong đó có thị trường chứng khoán và thị trường giao dịch hàng hóa, cũng được xem là hướng tạo thêm công cụ phòng ngừa rủi ro giá.

Những khuyến nghị này cho thấy yêu cầu không chỉ dừng ở điều hành giá, bảo đảm nguồn cung và sử dụng công cụ thuế, mà còn cần tăng dự trữ, đa dạng hóa nguồn nhập khẩu và phát triển các công cụ quản trị rủi ro để doanh nghiệp chủ động hơn trước biến động thị trường.

Ở cấp độ doanh nghiệp, cắt giảm chi phí và điều chỉnh kế hoạch là những bước cần thiết, nhưng khả năng thích ứng lâu dài còn phụ thuộc vào năng lực quản trị, sự phối hợp trong vận hành và tốc độ phản ứng trước thay đổi.

Câu chuyện tại Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam), qua chia sẻ của ông Trần Quang Dũng, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy Tập đoàn, cho thấy một cách tiếp cận gắn ứng phó biến động với quản trị và tổ chức hoạt động. Theo ông Dũng, trong 9 tháng năm 2026, thị trường năng lượng toàn cầu diễn biến phức tạp, xung đột và bất ổn địa chính trị tác động đến thị trường cũng như an ninh năng lượng.

Trong bối cảnh đó, Petrovietnam triển khai các giải pháp ứng phó, bảo đảm hoạt động và hoàn thành trước kế hoạch 3 tháng các chỉ tiêu doanh thu, lợi nhuận, nộp ngân sách. Tập đoàn tăng trưởng khoảng 40% trong 9 tháng năm 2026. Theo nội dung ông Dũng chia sẻ, khoảng 17% mức tăng trưởng đến từ yếu tố giá dầu, trong khi 23% đến từ hiệu quả sản xuất, kinh doanh và các động lực nội tại như quản trị, mở rộng lĩnh vực hoạt động, đổi mới sáng tạo, ứng dụng khoa học công nghệ và nỗ lực của người lao động.

Cơ cấu này cho thấy kết quả không chỉ phụ thuộc vào diễn biến thị trường mà còn gắn với năng lực điều hành và khả năng thích ứng. Đại diện Petrovietnam nhấn mạnh việc xây dựng văn hóa quản trị biến động, coi trọng văn hóa số, văn hóa phối hợp và khả năng thích ứng nhanh với thay đổi của môi trường kinh doanh.

Tại Nhà máy Lọc dầu Bình Sơn, có thời điểm nhà máy vận hành ở mức 118–125% công suất thiết kế, đồng thời duy trì yêu cầu an toàn, ổn định và hiệu quả. Theo lãnh đạo Petrovietnam, kết quả này gắn với năng lực công nghệ, tính chuyên nghiệp, kiểm soát rủi ro và sự phối hợp giữa các bộ phận, chứ không phải cố gắng tăng công suất bằng mọi giá.

Từ doanh nghiệp phải giảm chuyến xe, tối ưu tuyến vận tải đến tập đoàn triển khai quản trị biến động trên quy mô lớn, điểm chung là đưa khả năng thích ứng thành một phần trong hoạt động thường xuyên. Giải pháp trước mắt giúp hạn chế tác động của chi phí tăng, còn năng lực quản trị góp phần duy trì hiệu quả khi thị trường thay đổi.

Biến động giá năng lượng đặt ra hai yêu cầu song hành: doanh nghiệp cần chủ động kiểm soát chi phí, tối ưu hoạt động; cơ quan quản lý cần tiếp tục bảo đảm nguồn cung, rà soát giải pháp giảm sức ép đầu vào và nâng khả năng tự chủ năng lượng. Sự phối hợp giữa điều hành chính sách và nỗ lực thích ứng sẽ giúp doanh nghiệp có thêm dư địa giữ giá bán, duy trì khách hàng và bảo vệ sức cạnh tranh trong môi trường kinh doanh khó dự báo.