Ít doanh nghiệp, nhiều mô hình kinh doanh

So với các ngành xuất khẩu chủ lực khác như thủy sản, dệt may hay gỗ, số doanh nghiệp niêm yết và đăng ký giao dịch có liên quan trực tiếp đến ngành lúa gạo không nhiều.

Nhóm doanh nghiệp thuần gạo hiện gồm Tổng Công ty Lương thực Miền Nam - CTCP (UPCoM: VSF), CTCP Tập đoàn Lộc Trời (UPCoM: LTG), CTCP Xuất nhập khẩu Nông sản Thực phẩm An Giang (HOSE: AFX), CTCP Xuất nhập khẩu An Giang (UPCoM: AGM), CTCP Xuất nhập khẩu Kiên Giang (UPCoM: KGM), CTCP Thương mại Kiên Giang (UPCoM: KTC) và CTCP Nông nghiệp và Thực phẩm Hà Nội - Kinh Bắc (UPCoM: HKB).

Bên cạnh đó là những doanh nghiệp tham gia sâu vào chuỗi giá trị lúa gạo thông qua hoạt động giống cây trồng, nghiên cứu nông nghiệp và phát triển vùng nguyên liệu như CTCP Tập đoàn PAN (HOSE: PAN) hay CTCP Giống cây trồng Trung ương (Vinaseed - HOSE: NSC).

Nếu VSF, LTG, AGM hay AFX hoạt động chủ yếu ở khâu thu mua, chế biến và xuất khẩu gạo thì PAN và Vinaseed lại hiện diện ở mắt xích đầu vào của chuỗi giá trị, nơi tạo ra giá trị gia tăng cao hơn thông qua nghiên cứu giống, phát triển công nghệ canh tác và nâng cao năng suất cây trồng.

Sự khác biệt về mô hình khiến bức tranh doanh nghiệp gạo trên sàn trở nên đa dạng hơn nhiều so với cách nhìn đơn thuần về hoạt động xuất khẩu gạo.

Xét về quy mô doanh thu và hệ thống kinh doanh, VSF hiện là doanh nghiệp lớn nhất trong nhóm ngành gạo niêm yết.

Kế thừa mạng lưới của Vinafood II, doanh nghiệp này sở hữu nhiều công ty thành viên và đơn vị liên kết trải rộng khắp Đồng bằng sông Cửu Long - vùng sản xuất lúa gạo trọng điểm của cả nước. Với lợi thế về hệ thống kho bãi, chế biến và mạng lưới thu mua, VSF nhiều năm nằm trong nhóm doanh nghiệp xuất khẩu gạo lớn nhất Việt Nam.

Tuy nhiên, quy mô lớn không đồng nghĩa với hiệu quả kinh doanh vượt trội. Giống như nhiều doanh nghiệp thương mại nông sản khác, VSF vẫn chịu áp lực từ biên lợi nhuận thấp và những thách thức trong quá trình tái cơ cấu.

Ở khối doanh nghiệp tư nhân, Lộc Trời từng được xem là hình mẫu thành công của ngành nông nghiệp Việt Nam.

Khác với mô hình xuất khẩu truyền thống, Lộc Trời xây dựng hệ sinh thái tương đối khép kín từ giống cây trồng, thuốc bảo vệ thực vật, dịch vụ nông nghiệp đến thu mua, chế biến và xuất khẩu gạo. Mô hình này giúp doanh nghiệp thiết lập mạng lưới liên kết với hàng chục nghìn hộ nông dân, đồng thời nhiều năm liên tiếp nằm trong nhóm xuất khẩu gạo hàng đầu cả nước.

Tuy nhiên, kể từ năm 2024, doanh nghiệp bắt đầu đối mặt với những khó khăn nghiêm trọng về tài chính. Theo báo cáo tài chính gần nhất được công bố, Lộc Trời đang gánh khối dư nợ lên tới khoảng 7.400 tỷ đồng tại gần 20 tổ chức tín dụng trong và ngoài nước.

Áp lực nợ vay, khó khăn về dòng tiền cùng những vướng mắc trong công bố thông tin đã ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động của doanh nghiệp. Cổ phiếu LTG hiện thuộc diện hạn chế giao dịch và thị giá đã giảm mạnh so với giai đoạn đỉnh cao trước đây.

Sự sa sút của Lộc Trời cũng cho thấy một thực tế rằng lợi thế về quy mô hay thị phần chưa đủ để đảm bảo thành công nếu doanh nghiệp không duy trì được sức khỏe tài chính.

Doanh thu chưa quyết định người thắng cuộc

Nếu xét về sản lượng và doanh thu, các doanh nghiệp xuất khẩu gạo như VSF, Lộc Trời, AFX hay KGM vẫn đóng vai trò trung tâm của ngành.

Tuy nhiên, khi nhìn từ góc độ hiệu quả kinh doanh, bức tranh lại có nhiều khác biệt.

Trong những năm gần đây, PAN và Vinaseed nổi lên như những doanh nghiệp có khả năng tạo lợi nhuận ổn định hơn mặt bằng chung của ngành. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào biến động giá gạo, các doanh nghiệp này hoạt động ở những khâu có giá trị gia tăng cao hơn như nghiên cứu giống cây trồng, phát triển nông nghiệp công nghệ cao và cung cấp giải pháp cho sản xuất nông nghiệp.

Đây cũng là lý do PAN hiện là doanh nghiệp có giá trị vốn hóa lớn nhất trong nhóm liên quan đến ngành lúa gạo trên thị trường chứng khoán.

Ngược lại, nhiều doanh nghiệp thuần thương mại gạo vẫn phải đối mặt với biên lợi nhuận khá mỏng. Đặc thù của ngành khiến doanh nghiệp phải duy trì lượng vốn lưu động lớn để thu mua nguyên liệu, trong khi giá bán lại phụ thuộc nhiều vào diễn biến thị trường quốc tế.

Thực tế này khiến không ít doanh nghiệp đạt doanh thu hàng nghìn tỷ đồng nhưng lợi nhuận chỉ ở mức vài chục tỷ đồng mỗi năm.

Ở nhóm quy mô nhỏ hơn, AGM, HKB hay một số doanh nghiệp địa phương khác đang gặp nhiều khó khăn. Có doanh nghiệp liên tục thua lỗ, vốn chủ sở hữu suy giảm hoặc thanh khoản cổ phiếu ở mức rất thấp.

Điều đó cho thấy ngành gạo không phải cuộc chơi dễ dàng, ngay cả trong bối cảnh nhu cầu lương thực toàn cầu vẫn tăng trưởng.

Trong khi đó, xu hướng phát triển của ngành đang dần thay đổi. Nếu trước đây sản lượng xuất khẩu là yếu tố quyết định thì hiện nay lợi thế cạnh tranh ngày càng phụ thuộc vào khả năng xây dựng vùng nguyên liệu, kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Sự dịch chuyển này đang tạo ra khoảng cách ngày càng lớn giữa các doanh nghiệp. Những đơn vị chỉ thực hiện vai trò thương mại thuần túy sẽ gặp nhiều áp lực hơn trước biến động giá hàng hóa. Ngược lại, các doanh nghiệp sở hữu vùng nguyên liệu, giống cây trồng hoặc hệ sinh thái nông nghiệp hoàn chỉnh sẽ có cơ hội tạo ra giá trị gia tăng cao hơn và duy trì lợi thế cạnh tranh dài hạn.

Bản đồ doanh nghiệp gạo trên sàn chứng khoán vì thế không chỉ phản ánh quy mô hiện tại của từng doanh nghiệp mà còn cho thấy xu hướng tái định hình của toàn ngành. Trong cuộc đua mới, người chiến thắng có thể không phải là doanh nghiệp xuất khẩu nhiều gạo nhất, mà là doanh nghiệp kiểm soát được nhiều giá trị nhất trong chuỗi sản xuất lúa gạo.