Số liệu thống kê của Cục thống kê cho thấy, tháng 1/2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu Việt Nam bùng nổ, đạt hơn 88,16 tỷ USD, tăng mạnh 39% so với cùng kỳ 2025. Xuất khẩu đạt khoảng 43,19 tỷ USD (+29,7%) và nhập khẩu đạt 44,97 tỷ USD (+49,2%). Cán cân thương mại tháng 1/2026 thâm hụt (nhập siêu) khoảng 1,78 tỷ USD.

Có 9 mặt hàng xuất khẩu trên 1 tỷ USD, chiếm 72,4% tổng kim ngạch; hàng công nghiệp chế biến tiếp tục chiếm chủ đạo với 89%. Ở chiều nhập khẩu, 8 mặt hàng đạt trên 1 tỷ USD (1 mặt hàng trên 10 tỷ USD).

Năm 2025, xuất nhập khẩu Việt Nam đạt tổng kim ngạch xuất nhập khẩu năm 2025 đạt 930,1 tỷ USD, tăng 18,2% so với năm trước; cán cân thương mại tiếp tục thặng dư khoảng 20 tỷ USD.

Chuyên gia kinh tế Lê Duy Bình đánh giá, nhiều năm qua, xuất khẩu hàng hóa duy trì đà tăng mạnh, đặc biệt ở nhóm công nghiệp chế biến, chế tạo. Riêng tháng 1/2026, kim ngạch xuất khẩu đạt 43,19 tỷ USD, tăng gần 30% so với cùng kỳ; nhóm hàng công nghiệp chế biến chiếm tới 89% tổng kim ngạch.

Theo Nghị quyết số 01/NQ-CP, Chính phủ đặt mục tiêu tốc độ tăng tổng kim ngạch xuất khẩu năm 2026 đạt khoảng 15 - 16% so với năm 2025, tương đương kim ngạch xuất khẩu khoảng 546 - 550 tỷ USD. Đây là chỉ tiêu cao, nhất là khi thương mại toàn cầu được dự báo bước vào giai đoạn tăng trưởng chậm lại.

Chuyển từ chiều rộng sang chiều sâu

Thách thức lớn nhất, của năm 2026 không chỉ là gia tăng kim ngạch, mà là nâng cao chất lượng tăng trưởng, tăng tỷ lệ nội địa hóa, phát triển công nghiệp hỗ trợ, đẩy mạnh chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và giảm dần sự phụ thuộc vào một số thị trường.

Cùng với đó, bối cảnh năm 2026 đặt ra không ít thách thức. Kinh tế toàn cầu dù phục hồi nhưng vẫn tiềm ẩn rủi ro từ nợ công, xung đột địa chính trị và xu hướng bảo hộ thương mại gia tăng. Việc nhiều nền kinh tế sử dụng công cụ thuế quan và các rào cản kỹ thuật khiến môi trường thương mại quốc tế trở nên khó dự đoán hơn. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp Việt Nam phải chủ động thích ứng, nâng cao năng lực quản trị rủi ro và đa dạng hóa thị trường.

Trong nước, xuất khẩu vẫn phụ thuộc đáng kể vào khu vực doanh nghiệp FDI; nhiều ngành còn dựa vào nguyên liệu nhập khẩu, khiến giá trị gia tăng chưa cao. Doanh nghiệp nhỏ và vừa cũng gặp khó trong đáp ứng tiêu chuẩn xanh, truy xuất nguồn gốc và các yêu cầu kỹ thuật ngày càng khắt khe.

Theo các chuyên gia, năm 2026 là năm đầu tiên mở ra chu kỳ phát triển mới, đòi hỏi xuất khẩu chuyển từ chiều rộng sang chiều sâu, dựa vào công nghệ, đổi mới sáng tạo và xây dựng thương hiệu. Nâng tỷ lệ nội địa hóa, phát triển công nghiệp hỗ trợ và cải thiện năng lực thiết kế, marketing quốc tế sẽ là yếu tố then chốt để tăng sức cạnh tranh. Bên cạnh duy trì thị trường truyền thống, cần đa dạng hóa thị trường, tận dụng FTA, đẩy mạnh xúc tiến thương mại, phát triển thương hiệu quốc gia và chuyển đổi số để hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa.

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế (Đại học Kinh tế Quốc dân) khuyến nghị, cần tiếp tục khai thác chiều sâu các thị trường giá trị cao như Mỹ, EU, chủ động đáp ứng tiêu chuẩn xanh, tiêu chuẩn hữu cơ. Dù trong ngắn hạn có thể làm giảm biên lợi nhuận, đây là điều kiện để giữ vững vị thế lâu dài. Bên cạnh đó, các thị trường đông dân như Ấn Độ với quy mô dân số lớn và nhu cầu tiêu dùng cao vẫn chưa được khai thác tương xứng.

Chiến lược xuất khẩu giai đoạn tới vì vậy cần được thiết kế linh hoạt theo hướng duy trì hiện diện tại thị trường khó tính, giá trị cao; đồng thời khai thác thị trường gần, thị trường mới nổi và thị trường đông dân còn nhiều dư địa.

Theo ông Lạng, mục tiêu tăng trưởng xuất nhập khẩu 15 - 16% trong năm 2026 là thách thức nhưng theo ông Lạng lại cũng là động lực để tái cơ cấu thị trường, nâng cao nội lực và chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Việc chuyển từ tăng trưởng kim ngạch sang tăng trưởng chất lượng, từ mở rộng quy mô sang gia tăng giá trị và từ gia công sang tham gia sâu vào chuỗi giá trị. Đây sẽ là con đường để xuất nhập khẩu tiếp tục là trụ cột vững chắc của nền kinh tế, đồng thời từng bước nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.