Giải bài toán đầu vào và phát thải

Tại nhiều cánh đồng lúa ở các tỉnh Bắc bộ như Hải Phòng, Hưng Yên và Ninh Bình, không khí sản xuất đã có nhiều thay đổi trong sản xuất. Thay vì người nông dânxuống đồng cấy lúa thủ công hay sạ lan dày đặc, những chiếc máy sạ hàng chạy đều trên mặt ruộng, vừa gieo hạt, vừa vùi phân theo đúng hàng lúa. Lượng giống giảm mạnh, phân bón được đặt đúng vị trí, nước được quản lý theo phương pháp ngập – khô xen kẽ. Ít đầu vào hơn, tiết kiệm nước hơn, nhưng năng suất vẫn được giữ vững.

Sự thay đổi ấy không chỉ đơn thuần là cải tiến kỹ thuật canh tác, mà còn là bước đi cụ thể trong lộ trình thực hiện cam kết giảm phát thải khí nhà kính của ngành nông nghiệp, hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050.

Tại xã Tân An (Hải Phòng), mô hình gieo sạ bằng máy kết hợp vùi phân cùng thời điểm đang thu hút sự quan tâm lớn của nông dân. Máy sạ hàng giúp kiểm soát mật độ cây trồng ngay từ đầu vụ. Lượng giống sử dụng chỉ khoảng 45 kg/ha, giảm 60–70% so với phương pháp sạ lan truyền thống vốn có thể lên tới 120–150 kg/ha.

Công nghệ này do Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI) phối hợp với các đối tác trong nước nghiên cứu, cải tiến từ máy nhập khẩu để phù hợp điều kiện đồng ruộng Việt Nam. Điểm cốt lõi là hạt giống được phân bố đồng đều theo hàng, phân bón được đặt ngay dưới vùng rễ phát triển, giúp cây hấp thu hiệu quả hơn.

Theo PGS.TS Nguyễn Văn Hùng, chuyên gia cao cấp của IRRI, khi phân bón được vùi đúng vị trí, lượng thất thoát do rửa trôi, bay hơi giảm đáng kể. Điều này không chỉ tiết kiệm chi phí mà còn góp phần hạn chế phát thải khí nhà kính như N₂O – một loại khí có khả năng gây nóng lên toàn cầu cao gấp nhiều lần CO₂. Mật độ cây hợp lý cũng giúp ruộng lúa thông thoáng, bộ rễ khỏe, giảm sâu bệnh và giảm nhu cầu sử dụng thuốc bảo vệ thực vật.

Song song với gieo sạ cơ giới, các diện tích thí điểm còn áp dụng đồng bộ nhiều giải pháp: bón phân theo nguyên tắc "4 đúng", quản lý nước theo phương pháp ngập – khô xen kẽ (AWD), quản lý dịch hại tổng hợp (IPM). Đặc biệt, phương pháp tưới AWD – cho ruộng khô xen kẽ giữa các lần ngập nước – có thể giảm 20–30% lượng nước tưới và giảm đáng kể phát thải khí methane (CH₄) từ ruộng lúa.

Trong bối cảnh chi phí vật tư nông nghiệp tăng cao những năm gần đây, việc giảm lượng giống, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật trở thành yếu tố then chốt giúp cải thiện lợi nhuận cho nông dân. Nhiều hộ tham gia mô hình cho biết chi phí đầu vào giảm vài triệu đồng mỗi ha, trong khi năng suất vẫn tương đương phương thức canh tác cũ.

Cụ thể hóa chiến lược giảm phát thải ngành trồng trọt

Phương thức canh tác mới còn giúp giải bài toán hóc búa hiện nay của nhiều địa phương đó là người dân ngày càng "ngại" trồng lúa. Lao động trẻ rời ruộng đồng sang làm việc tại các khu công nghiệp; chi phí thuê nhân công cấy lúa dao động 350.000–400.000 đồng/ngày; giá vật tư tăng khiến lợi nhuận từ cây lúa bị thu hẹp.

Trong bối cảnh đó, cơ giới hóa trở thành chìa khóa để giảm phụ thuộc lao động thủ công. Tại Hải Phòng, chính quyền thành phố đã ban hành chính sách hỗ trợ tối đa 300 triệu đồng/máy cho nông dân đầu tư máy móc; đồng thời hỗ trợ 5 triệu đồng/ha/năm trong 5 năm để khuyến khích tích tụ ruộng đất. Đây là bước đi quan trọng nhằm tháo gỡ rào cản ruộng đất manh mún – một điểm nghẽn lớn của sản xuất nông nghiệp phía Bắc.

Bà Lương Thị Kiểm, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Hải Phòng nhìn nhận, ruộng đất được dồn đổi, tích tụ ở quy mô lớn hơn, việc áp dụng đồng bộ cơ giới hóa từ khâu gieo sạ đến thu hoạch mới thực sự hiệu quả. Điều này không chỉ giảm chi phí mà còn tạo tiền đề xây dựng vùng sản xuất hàng hóa tập trung, đủ điều kiện tham gia các chuỗi liên kết lớn.

Về lâu dài, sản xuất lúa giảm phát thải còn mở ra cơ hội tiếp cận các cơ chế tài chính carbon trong tương lai. Khi quy trình canh tác được chuẩn hóa và lượng phát thải được đo đếm, nông dân có thể hưởng lợi từ việc bán tín chỉ carbon – một thị trường đang hình thành và được kỳ vọng tạo thêm nguồn thu cho sản xuất nông nghiệp bền vững.

Theo ý kiến một số doanh nghiệp, trong bối cảnh gạo Việt Nam phải cạnh tranh gay gắt trên thị trường quốc tế, việc giảm giá thành sản xuất là yếu tố then chốt để nâng cao sức cạnh tranh. Sản xuất giảm phát thải giúp hạ chi phí đầu vào, đồng thời tạo ra sản phẩm đáp ứng xu hướng tiêu dùng xanh, bền vững – đặc biệt tại các thị trường yêu cầu cao về môi trường.

Ở góc độ ngành hàng, Hiệp hội lúa gạo đánh giá điểm mới của mô hình phía Bắc là sự chuyển dịch từ phương thức gieo sạ, cấy thủ công sang cơ giới hóa đồng bộ. Khi gieo hạt và bón phân được thực hiện cùng lúc, đúng vị trí theo hàng lúa, hiệu quả sử dụng đầu vào được nâng lên rõ rệt, tạo nền tảng cho sản xuất hàng hóa quy mô lớn.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã phê duyệt Đề án "Sản xuất giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025–2035, tầm nhìn đến năm 2050". Theo đó, cây lúa – ngành phát thải methane lớn nhất trong trồng trọt – là một trong những đối tượng trọng tâm cần chuyển đổi.

Những mô hình tại Hải Phòng, Hưng Yên và Ninh Bình được xem là bước đi cụ thể hóa mục tiêu này tại Đồng bằng sông Hồng. Qua từng vụ sản xuất, các giải pháp kỹ thuật sẽ tiếp tục được theo dõi, đánh giá để hoàn thiện quy trình phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng và tập quán canh tác của từng địa phương.

Quan trọng hơn, sản xuất lúa giảm phát thải không chỉ là câu chuyện kỹ thuật, mà là thay đổi tư duy sản xuất. Từ mục tiêu "năng suất tối đa" chuyển sang "hiệu quả tổng thể": hiệu quả kinh tế, hiệu quả môi trường và hiệu quả xã hội. Khi chi phí giảm, lợi nhuận được cải thiện, môi trường đồng ruộng và khu dân cư được bảo vệ, người nông dân sẽ có thêm động lực gắn bó với ruộng đồng.