Tổ chức Xúc tiến Thương mại Nhật Bản (JETRO) - văn phòng TP.HCM vừa công bố kết quả khảo sát thực trạng doanh nghiệp Nhật Bản đầu tư tại nước ngoài trong năm tài chính 2025.

Đây là lần thứ 38 tổ chức này thực hiện khảo sát đối với doanh nghiệp Nhật tại châu Á, châu Đại Dương. Khảo sát được thực hiện từ ngày 19/8-17/9/2025, với 5.109/12.900 công ty phản hồi.

Cụ thể, về triển vọng lợi nhuận kinh doanh, tỷ lệ doanh nghiệp Nhật Bản đang hoạt động tại Việt Nam dự báo có lãi trong năm 2025 đạt 67,5%, mức cao nhất kể từ năm 2009. Đây cũng là lần đầu tiên sau 5 năm tỷ lệ này vượt mức trung bình của toàn ASEAN (65,3%).

Về triển vọng lợi nhuận kinh doanh năm 2026 (so với năm 2025), 47,6% doanh nghiệp dự báo sẽ cải thiện. Tuy nhiên, ngành thiết bị vận tải và linh kiện thiết bị vận tải có tỷ lệ dự báo xấu đi, với hơn 30%.

Về phương hướng triển khai kinh doanh trong 1-2 năm tới, Việt Nam có tỷ lệ doanh nghiệp trả lời sẽ mở rộng là 56,9% (tăng 0,8 điểm so với năm trước), dẫn đầu ASEAN trong 2 năm liên tiếp. Nhiều doanh nghiệp nêu lý do mở rộng kinh doanh là việc xuất khẩu gia tăng và nhu cầu tại thị trường nội địa mở rộng, đồng thời xem xét tăng cường chức năng bán hàng.

Tỷ lệ doanh nghiệp trả lời thu hẹp tại Việt Nam là 4,2% (tăng 1,4 điểm so với năm trước), trong khi tỷ lệ doanh nghiệp trả lời sẽ di dời sang nước thứ 3 là 0,7% (tăng 0,4 điểm).

Về tác động của chính sách thuế quan bổ sung của Mỹ, 33,8% doanh nghiệp xuất khẩu sang Mỹ dự báo sẽ chịu tác động tiêu cực từ chính sách thuế quan của nước này, nhưng vẫn ghi nhận những động thái nhằm tiếp tục duy trì xuất khẩu.

Tỷ lệ thu mua nội địa là 38,1% (tăng 1,5 điểm so với năm trước). Trong đó tỷ lệ thu mua từ các doanh nghiệp địa phương đạt 18,3%, mức cao nhất kể từ khi bắt đầu thực hiện khảo sát. Doanh nghiệp mong muốn mở rộng thu mua nội địa ổn định ở mức 49,4%.

Trong khi đó, 48,2% doanh nghiệp cho biết, trong 2 năm gần đây, việc tuyển dụng đã trở nên khó khăn hơn. Đặc biệt, tình trạng thiếu hụt nhân lực trong ngành chế tạo tại khu vực miền Bắc ngày càng nghiêm trọng. Cạnh tranh thu hút nhân lực với các doanh nghiệp Trung Quốc, Hàn Quốc, Đài Loan… ngày càng gay gắt.

Các doanh nghiệp Nhật Bản đánh giá cao môi trường kinh doanh tại Việt Nam bởi yếu tố tiềm năng tăng trưởng, chi phí nhân công thấp, tình hình chính trị - xã hội ổn định, cao hơn các nước trong ASEAN. Thế nhưng, các yếu tố khác như thủ tục hành chính, hệ thống pháp luật chưa hoàn thiện... là những vấn đề các doanh nghiệp này bày tỏ lo ngại.

Khó tìm lao động lành nghề

Liên quan tới việc khó khăn tuyển dụng lao động, nhất là ở ngành chế tạo, giới chuyên gia cho rằng, ngành chế tạo - chế biến đang được xem là "xương sống" của nền kinh tế Việt Nam, đóng góp lớn cho tăng trưởng GDP, xuất khẩu và thu hút FDI.

Tuy nhiên, phía sau bức tranh tăng trưởng tương đối tích cực là một nghịch lý ngày càng rõ nét là thiếu hụt nhân lực, đặc biệt là lao động kỹ thuật, lao động có tay nghề và nhân sự quản lý trung - cao cấp. Đây đang trở thành một trong những điểm nghẽn lớn nhất đối với năng lực cạnh tranh và khả năng bứt phá của ngành chế tạo trong giai đoạn mới.

Trên bình diện chung, Việt Nam không thiếu lao động. Nhưng với ngành chế tạo, vấn đề nằm ở cơ cấu và chất lượng nhân lực. Nhiều doanh nghiệp phản ánh vẫn tuyển được lao động phổ thông, song lại rất khó tìm được công nhân lành nghề, kỹ thuật viên, kỹ sư sản xuất, chuyên gia tự động hóa hay quản lý dây chuyền.

Sự thiếu hụt này được chỉ rõ 3 nhóm, gồm: Lao động kỹ thuật bậc trung (công nhân vận hành máy CNC, robot, thiết bị tự động); Kỹ sư sản xuất - chất lượng - bảo trì có khả năng làm việc trong môi trường công nghệ cao; Nhân sự quản lý nhà máy có tư duy quản trị hiện đại, am hiểu tiêu chuẩn quốc tế.

Đại diện một doanh nghiệp FDI tại Bắc Ninh bày tỏ, nhà máy có thể xây trong 1 năm, nhưng để có đủ đội ngũ kỹ sư, tổ trưởng, quản đốc chuyền đạt chuẩn thì phải mất 3-5 năm. Doanh nghiệp cạnh tranh lao động không chỉ với doanh nghiệp trong nước mà còn với các tập đoàn FDI khác

Trong khi đó, đối với doanh nghiệp trong nước - vốn yếu hơn về thương hiệu, đãi ngộ và môi trường làm việc lại càng gặp khó. Nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ buộc phải thu hẹp quy mô hoặc chấp nhận gia công ở phân khúc thấp do không đủ nhân lực để nâng cấp công nghệ.

"Nếu không giải quyết được bài toán nhân lực, Việt Nam sẽ khó đi sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Công nghệ có thể mua, nhà xưởng có thể xây, nhưng con người thì không thể nhập khẩu hàng loạt", vị này nhấn mạnh.

Thực tế chỉ ra, nhiều nhà đầu tư nước ngoài khi cân nhắc mở rộng sản xuất tại Việt Nam không chỉ nhìn vào chi phí lao động, mà ngày càng quan tâm đến khả năng cung ứng nhân lực chất lượng cao trong dài hạn. Vì vậy, nếu không nhìn nhận đúng mức và xử lý kịp thời, đây có thể trở thành rào cản lớn nhất đối với mục tiêu công nghiệp hóa và tăng trưởng bền vững của Việt Nam trong thập kỷ tới.