Bài cuối: Phân vùng nông nghiệp, nâng cao giá trị gia tăng

Trong bối cảnh áp lực đô thị hóa vẫn rất lớn, nông nghiệp dễ rơi vào thế yếu nếu thiếu một quy hoạch không gian rõ ràng và cơ chế bảo vệ phù hợp. Thành phố Hồ Chí Minh đã xác định tái cấu trúc ngành nông nghiệp gắn với quy hoạch lại không gian phát triển theo vùng.

Thay vì dàn trải nhiều loại cây, con trên cùng một địa bàn, Thành phố hướng tới phân vùng dựa trên lợi thế từng khu vực, từ điều kiện tự nhiên, hạ tầng đến khả năng kết nối thị trường. Đây được xem là bước đi mang tính chiến lược nhằm giải quyết căn cơ bài toán "đất nhiều nhưng giá trị thấp."

Xác định lợi thế 3 vùng nông nghiệp

Một trong những điểm nhấn quan trọng trong chiến lược tái cấu trúc ngành nông nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh sau hợp nhất là quy hoạch phát triển theo ba vùng nông nghiệp.

Cách tiếp cận này không chỉ nhằm phân bổ lại không gian sản xuất, mà quan trọng hơn là tái định vị vai trò của từng vùng trong chuỗi giá trị nông nghiệp, từ sản xuất, chế biến đến tiêu thụ.

Nghị quyết Đại hội Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh lần thứ I (nhiệm kỳ 2025-2030) xác định tầm nhìn đến năm 2030-2050: xây dựng Thành phố văn minh, hiện đại, hội nhập quốc tế sâu rộng, trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo; trong đó, nông nghiệp đô thị-nông nghiệp công nghệ cao-nông nghiệp sinh thái, hữu cơ, không chỉ là ngành sản xuất, mà là trụ cột quan trọng của không gian sinh thái-môi trường-an ninh nguồn nước-bản sắc đô thị.

Theo ông Bùi Minh Thạnh, Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh, trong thời gian tới, Thành phố Hồ Chí Minh sẽ phát triển nông nghiệp trở thành hệ sinh thái đa giá trị, sản xuất hàng hóa công nghệ cao, tích hợp nông nghiệp vào cấu trúc đô thị thông minh-xanh-bền vững.

Song song đó, xây dựng Thành phố trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo nông nghiệp quốc gia, với trọng tâm là Trung tâm nghiên cứu giống chất lượng cao, Phòng thí nghiệm công nghệ sinh học-tế bào, cụm công nghiệp chế biến sâu và logistics nông sản phục vụ toàn vùng Đông Nam Bộ.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, nông nghiệp đóng vai trò lá chắn sinh thái, bảo vệ Thành phố thông qua hệ thống rừng, sông rạch, ao hồ, ruộng vườn, đầm phá, giúp điều hòa nước và hạn chế rủi ro thiên tai, đồng thời hình thành các hành lang kinh tế nông nghiệp-công nghiệp-dịch vụ dọc các trục chiến lược như Vành đai 3, Vành đai 4, cao tốc Thành phố Hồ Chí Minh-Vũng Tàu; gắn với cảng biển, cảng sông, sân bay, trung tâm logistics.

Trong chiến lược phát triển đó, không thể thiếu định hướng phát triển mô hình kinh tế nông nghiệp đô thị; trong đó, nông dân trở thành "công dân nông nghiệp số," ứng dụng AI, IoT, blockchain trong sản xuất-quản lý-truy xuất nguồn gốc, hướng tới xuất khẩu chất lượng cao.

"Để hiện thực mục tiêu phát triển này, Thành phố Hồ Chí Minh phân chia nông nghiệp theo 3 vùng; trong đó, vùng thứ nhất là khu vực nông nghiệp công nghệ cao gắn với đô thị trung tâm. Vùng Bình Dương được định hướng là vùng nông nghiệp sinh thái, tuần hoàn và giá trị cao. Vùng thứ ba là Bà Rịa-Vũng Tàu (cũ) giữ vai trò then chốt trong khâu chế biến và logistics. Sự kết nối giữa sản xuất nông nghiệp với hệ thống kho lạnh, trung tâm logistics, khu công nghiệp và cảng biển được xem là chìa khóa để nâng cao giá trị nông sản," ông Bùi Minh Thạnh nhấn mạnh.

Theo Tiến sỹ Nguyễn Đăng Nghĩa, chuyên gia kinh tế nông nghiệp, cách tiếp cận này giúp phân bổ lại không gian sản xuất, tái định vị vai trò từng vùng trong chuỗi giá trị nông nghiệp, từ sản xuất đến chế biến và tiêu thụ, tạo điều kiện tích tụ đất đai, đầu tư hạ tầng và công nghệ phù hợp từng vùng. Phân vùng sản xuất không đơn thuần là sắp xếp lại không gian địa lý, mà là bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển nông nghiệp.

Thông qua phân vùng, Thành phố Hồ Chí Minh chuyển từ mô hình sản xuất dàn trải, manh mún sang mô hình tập trung theo lợi thế, qua đó hình thành các vùng nguyên liệu đủ lớn, đủ chuẩn để thu hút doanh nghiệp đầu tư chế biến, logistics và xuất khẩu.

Từ đó, tạo điều kiện để Nhà nước điều phối chính sách, đầu tư hạ tầng một cách có trọng tâm, đồng thời đặt nền tảng để nông nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh phát triển theo chuỗi giá trị, thay vì chỉ là hoạt động sản xuất đơn lẻ như trước đây.

Tuy nhiên, từ góc độ chuyên gia, dựa vào thực tế và kinh nghiệm làm việc với nhiều đô thị lớn trên thế giới, Tiến sỹ Trần Minh Hải, Phó Hiệu trưởng trường Cán bộ quản lý Nông nghiệp và Phát triển nông thôn 2 cho rằng để xác định lợi thế thực sự của các vùng sản xuất, Thành phố Hồ Chí Minh nên làm bản đồ nông hóa thổ nhưỡng, bằng cách khoan từ mặt đất xuống 1,5m.

Bằng việc phân tích dinh dưỡng trong đất sẽ tạo cơ sở cho việc phân bổ cây trồng, vật nuôi phù hợp với từng khu vực, phù hợp với thổ nhưỡng đất đai và điều kiện tự nhiên.

"Sau khi có bản đồ nông hóa thổ nhưỡng, có tiêu chí cho những mô hình thì mới quay ngược lại định hình, thay vì 3 khu vực thì có 3 định hướng phát triển nông nghiệp cho Thành phố Hồ Chí Minh. Dựa vào những xu hướng như vậy, chúng ta sẽ phân thành 3 nhóm chính sách ưu tiên cho từng khu vực, đối tượng, như vậy chính sách sẽ đi thẳng vào thực tiễn sản xuất của hợp tác xã, doanh nghiệp, giúp họ phát huy hết lợi thế, tiềm năng lĩnh vực của mình. Theo tôi, nếu điều chỉnh như vậy thì việc phát triển nông nghiệp đô thị sẽ bền vững hơn trong tương lai," Tiến sỹ Trần Minh Hải nêu quan điểm.

Nâng cao giá trị cho nông sản

Thực tiễn cho thấy tái cấu trúc ngành nông nghiệp không thể thành công nếu sản xuất vẫn tách rời chế biến và thị trường. Do đó, Thành phố Hồ Chí Minh xác định thúc đẩy liên kết "4 nhà" - Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân - như một giải pháp trọng tâm; trong đó, doanh nghiệp giữ vai trò dẫn dắt thị trường, nông dân và hợp tác xã là chủ thể sản xuất, còn Nhà nước đóng vai trò kiến tạo môi trường và chính sách.

Từ các nghiên cứu của mình, Tiến sỹ Nguyễn Hải An, Giám đốc Trung tâm Công nghệ Sinh học Thành phố Hồ Chí Minh, cho rằng để liên kết này đạt hiệu quả, Nhà nước phải phát huy mạnh mẽ vai trò nhạc trưởng, không chỉ kết nối mà phải tạo ra cơ chế ràng buộc chặt chẽ các mắt xích, thì chuỗi giá trị mới liền mạch và đủ "chắc" giữa biến động thị trường.

Chuyển đổi số cũng được xem là đòn bẩy quan trọng trong quá trình tái cấu trúc. Việc quản lý vùng trồng, vùng nuôi bằng dữ liệu số, truy xuất nguồn gốc và kết nối trực tiếp với thị trường tiêu thụ giúp tăng tính minh bạch và khả năng cạnh tranh của nông sản. Đây là xu hướng tất yếu nếu Thành phố Hồ Chí Minh muốn xây dựng nền nông nghiệp hiện đại, hội nhập sâu với thị trường trong và ngoài nước.

Bên cạnh đó, tái cấu trúc nông nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh cần đặt thị trường làm trung tâm. Thay vì sản xuất theo khả năng sẵn có, ngành nông nghiệp phải chuyển sang sản xuất theo nhu cầu thị trường, gắn với hệ thống phân phối hiện đại và xuất khẩu.

Với lợi thế là trung tâm tiêu dùng lớn nhất cả nước, Thành phố Hồ Chí Minh có đủ điều kiện để dẫn dắt thị trường nông sản vùng siêu đô thị, nếu biết tận dụng cơ hội từ không gian phát triển mới.

Hợp tác xã Cây ăn quả Tân Mỹ (phường Tân Uyên, Thành phố Hồ Chí Minh), nhiều năm nay xuất khẩu bưởi da xanh sang thị trường châu Âu, New Zealand, thông qua đối tác trung gian.

Để duy trì được thị trường này, hợp tác xã phải tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn trong sản xuất theo yêu cầu nhà nhập khẩu, khó khăn không nhỏ với người nông dân quen sản xuất truyền thống.

"Họ rất khắt khe trong vấn đề dư lượng, vì vậy, các đối tác sẽ cử chuyên gia đến tận vùng trồng để giám sát, đưa ra quy trình, hướng dẫn mình làm theo, kết quả cho sản phẩm xuất khẩu phải sạch, không tồn dư thuốc bảo vệ thực vật. Họ cũng sẽ triển khai truy xuất nguồn gốc, gắn mã vùng trồng. Nhờ sự kết nối với đối tác đó mà đầu ra của hợp tác xã rất ổn định, chúng tôi yên tâm sản xuất," ông Lê Văn Sang, Giám đốc Hợp tác xã Cây ăn quả Tân Mỹ, cho biết.

Chế biến sâu cũng là giải pháp nâng cao giá trị gia tăng cho nông sản, khi giải quyết được bài toán mùa vụ, kéo dài thời gian bảo quản, lưu trữ và tăng giá trị nông sản. Trong định hướng phát triển nông nghiệp bền vững, Thành phố Hồ Chí Minh cũng xác định lấy yếu tố công nghệ là chìa khóa cốt lõi để định hình nền sản xuất hàng hóa quy mô lớn, giá trị cao.

"Mặc dù, chiếm tỷ trọng không cao trong cơ cấu kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh, nhưng nông nghiệp đóng vai trò quan trọng trong chuỗi phát triển toàn diện của Thành phố. Vì thế, Thành phố đặt mục tiêu quan trọng trong phát triển nông nghiệp, đó là nền nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao. Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ tạo vành đai xanh trong nông nghiệp, mà còn tạo ra chuỗi giá trị gia tăng cao, và trung tâm cung cấp nghiên cứu cây, con giống cho Thành phố, khu vực và cả nước. Thành phố có những cơ chế, chính sách để thúc đẩy định hướng này, mục tiêu nâng cao giá trị nông nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh," ông Bùi Minh Thạnh, Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh, nhấn mạnh.

Tái cấu trúc ngành nông nghiệp sau hợp nhất không chỉ là bài toán sắp xếp lại đất đai hay phân vùng sản xuất. Đó là một quá trình chuyển đổi toàn diện về tư duy, mô hình và cách tiếp cận thị trường.

Nếu triển khai quyết liệt và đồng bộ, Thành phố Hồ Chí Minh hoàn toàn có thể hình thành một nền nông nghiệp hiện đại, giá trị cao, đóng vai trò trung tâm trong chuỗi nông sản của khu vực phía Nam và cả nước./.

Bài 1: Mở rộng không gian phát triển ngành nông nghiệp sau hợp nhất