Việt Nam hình thành một tầng lớp doanh nghiệp tư nhân đủ lớn

Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số trong giai đoạn 2026-2030, bắt đầu ngay từ năm 2026. Đây là mục tiêu đầy tham vọng, dựa trên nền tảng tăng trưởng GDP vững chắc năm 2025 (GDP đạt 8,02%) và sự chuyển đổi mô hình kinh tế sang khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh và số hóa.

Theo đánh giá của các chuyên gia, xét trong các động lực tăng trưởng hiện nay, kinh tế tư nhân được xem là yếu tố mang ý nghĩa quyết định đối với triển vọng dài hạn của Việt Nam. Knh tế tư nhân là trụ cột quyết định năng suất, sức cạnh tranh và khả năng tự chủ của Việt Nam trong dài hạn. Muốn đạt mục tiêu tăng trưởng cao, cải cách thể chế để giải phóng nguồn lực tư nhân là điều kiện tiên quyết.

Ông Trần Đình Thiên - Chuyên gia kinh tế từng nhận định kinh tế tư nhân không chỉ là “một động lực” mà phải trở thành động lực quan trọng nhất của tăng trưởng.

"Khi khu vực tư nhân được trao quyền và hoạt động trong môi trường minh bạch, cạnh tranh bình đẳng, họ sẽ tạo ra đổi mới sáng tạo, nâng cao năng suất và thúc đẩy tái cơ cấu nền kinh tế nhanh hơn bất kỳ khu vực nào khác", ông Thiên nói.

Chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan - Nguyên Phó Chủ tịch Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam, khẳng định động lực bền vững của nền kinh tế phải đến từ khu vực doanh nghiệp tư nhân trong nước. Đầu tư công có vai trò mở đường, FDI mang lại vốn, công nghệ và thị trường, nhưng không khu vực nào có thể thay thế nội lực của doanh nghiệp Việt – nơi tích tụ tri thức, năng lực cạnh tranh và tinh thần sáng tạo của xã hội.

"Việt Nam đã hình thành một lớp doanh nghiệp tư nhân đủ lớn, sẵn sàng dấn thân vào những lĩnh vực khó, đòi hỏi quản trị hiện đại và tầm nhìn dài hạn. Điều đó cho thấy doanh nghiệp Việt hoàn toàn có thể vươn lên tầm khu vực nếu được đặt trong một môi trường chính sách ổn định, minh bạch và khuyến khích sáng tạo", bà Lan cho hay.

Tuy nhiên, để khu vực tư nhân thực sự trở thành động lực, điều quan trọng là phải tháo gỡ những rào cản tồn tại quá lâu – từ sự bất định của chính sách, chi phí tuân thủ cao đến khả năng tiếp cận nguồn lực thiếu bình đẳng. Nếu môi trường kinh doanh còn khiến doanh nghiệp “ngại lớn”, rất khó nói đến tăng trưởng bền vững.

Vì vậy, nếu đã xác định khu vực tư nhân là động lực quan trọng nhất, điều cần thay đổi trước hết không chỉ là câu chữ trong văn kiện, mà là tư duy quản lý của Nhà nước: chuyển từ tiền kiểm, cấp phép sang tạo lập luật chơi, tăng cường hậu kiểm và bảo vệ thực chất quyền tài sản, quyền tự do kinh doanh. Khi luật chơi minh bạch và có thể dự đoán, khu vực tư nhân sẽ tự thân trở thành động lực, bởi nội lực đã được thể chế giải phóng.

Đánh giá về năng lực cạnh tranh và năng suất của doanh nghiệp tư nhân trong bối cảnh mục tiêu tăng trưởng cao, bà Phạm Chi Lan lưu ý khu vực này hiện đóng góp hơn 51% GDP. Do đó, nếu Việt Nam hướng tới tăng trưởng hai con số, khu vực tư nhân cũng phải tăng trưởng ở mức tương ứng.

Nhìn lại gần bốn thập kỷ Đổi mới, doanh nghiệp Việt đã đi một chặng đường dài: từ xuất phát điểm gần như bằng không, trong bối cảnh kinh doanh tư nhân từng bị nhìn nhận với nhiều hoài nghi, thiếu vốn, thiếu công nghệ và khung pháp lý chưa hoàn thiện, đến chỗ xuất hiện những doanh nghiệp xuất khẩu hàng tỷ USD, những tập đoàn vươn ra khu vực và thế giới, dám đầu tư vào công nghiệp – công nghệ có rủi ro cao. Phần lớn thành tựu đó đến từ nỗ lực tự thân của doanh nghiệp.

Rủi ro chính sách của doanh nghiệp tư nhân còn cao

Dẫu vậy, xét ở tầm vĩ mô, đặc biệt là về năng suất, khoảng cách giữa hiện trạng và yêu cầu của một nền kinh tế muốn tăng trưởng 8–10% bền vững vẫn còn đáng kể.

Theo bà Lan, vấn đề không chỉ nằm ở nội tại doanh nghiệp mà còn phản ánh hạn chế của thể chế và cách phân bổ nguồn lực. Khi doanh nghiệp phải tiêu tốn quá nhiều chi phí cho thủ tục hành chính, thanh tra – kiểm tra chồng chéo hay quy định thiếu rõ ràng, nguồn lực dành cho công nghệ, đào tạo nhân lực và nghiên cứu – phát triển sẽ bị thu hẹp.

Bà Lan không cho rằng doanh nghiệp Việt “ngại đổi mới”. Thực tế, họ buộc phải đổi mới trong môi trường rủi ro chính sách cao, nơi mỗi quyết định đầu tư dài hạn đều đi kèm nỗi lo về sự thay đổi khó dự đoán của quy định. Trong điều kiện đó, việc doanh nghiệp lựa chọn thận trọng, trì hoãn nâng cấp công nghệ là điều dễ hiểu, nhưng đó cũng là cái giá mà cả doanh nghiệp và nền kinh tế phải trả.

Vì vậy, nâng cao năng suất không thể chỉ dừng ở lời kêu gọi doanh nghiệp nỗ lực hơn, mà cần cải cách mạnh mẽ thể chế và cách thức thực thi pháp luật. Khi chi phí thể chế được giảm bớt và tính ổn định chính sách được bảo đảm, tiềm năng nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt sẽ lớn hơn rất nhiều.

Song song với đó là xây dựng môi trường cạnh tranh công bằng, để doanh nghiệp Việt được tiếp cận đất đai, tín dụng, thông tin và cơ hội kinh doanh trên cùng một sân chơi, thay vì bị phân biệt đối xử ngay trên chính thị trường trong nước. Theo bà, một nền kinh tế phát triển bền vững phải là nền kinh tế mà doanh nghiệp trong nước đủ mạnh để vừa hợp tác cùng có lợi, vừa cạnh tranh sòng phẳng với khu vực FDI.

Đồng quan điểm, ở góc nhìn thể chế, luật sư Nguyễn Tiến Lập, Văn phòng Luật sư NHQuang và Cộng sự, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam cho rằng nếu coi kinh tế tư nhân là động lực chính thì Nhà nước phải thay đổi cách tiếp cận: không chỉ khuyến khích bằng khẩu hiệu, mà phải bảo đảm một môi trường pháp lý ổn định, có thể dự đoán và bảo vệ thực chất quyền tự do kinh doanh.

"Nếu coi kinh tế tư nhân là một động lực thì động lực chỉ thực sự phát huy khi doanh nghiệp cảm thấy an toàn để đầu tư dài hạn và lớn lên", ông Lập nói.