Cho đến nay, những nhà đầu tư có khả năng tận dụng cơ hội này là những cá nhân, tổ chức đang sở hữu một khối lượng lớn tiền mặt vẫn chưa xuất đầu lộ diện. Họ chỉ được nhắc đến gián tiếp qua những người trung gian. Tổng giám đốc Công ty cổ phần chứng khoán Âu Việt bật mí, tại thời điểm này, trong khi cả mảng dịch vụ môi giới và tự doanh của công ty đều án binh bất động thì công ty đang làm dịch vụ thu mua cổ phiếu cho một vài khách hàng lớn. Trong số khách hàng của Âu Việt có những Việt kiều ở các nước Đông Âu.

Công ty đầu tư xây dựng và phát triển Tân Việt, một công ty tại Hà Nội mà giới đầu tư đồn đại là của một "soái Nga”, đã đạt được thỏa thuận với Công ty Bảo Hiểm Viễn Đông mua lại 1 tỷ đồng mệnh giá cổ phiếu của Công ty cổ phần bê tông 620 Châu Thời (BT6). Tân Việt hiện đã nắm giữ 3,08% cổ phần của BT6 và đang có ý định nâng dần mức sở hữu lên. Mức giá giao dịch thỏa thuận giữa Tân Việt và Viễn Đông chưa được tiết lộ, xong theo ông Trần Văn Ngọc, Tổng giám đốc Bảo Hiểm Viễn Đông, về nguyên tắc thỏa thuận mua bán đã xong. Trong tình hình thị trường xấu như hiện nay, chắc Viễn Đông cũng phải bán để bảo toàn vốn.

Không chỉ Viễn Đông, nhiều tổ chức, doanh nghiệp đầu tư tài chính khác đã hoạt động mạnh mẽ trong hai năm qua đang ở trong tình thế buộc phải bán đi một số lượng cổ phiếu nhất định để đảm bảo lợi nhuận cho năm 2008. Đây là điều kiện lý tưởng để các nhà đầu tư mới bước vào thị trường mua rẻ cổ phiếu. Chỉ cần mua gom cổ phiếu trên sàn, các nhà đầu tư mới cũng có thể nắm giữ tới 5% vốn điều lệ của một công ty niêm yết nào đó, vừa đủ để có thể có một ghế trong HĐQT của công ty. Thêm một vài giao dịch thỏa thuận nữa là họ có thể nâng tỷ lệ cổ phiếu nắm giữ lên tới hai con số.

Trong trường hợp đàm phán mua cổ phiếu trực tiếp, nhà đầu tư mới có thể chiếm thế thượng phong trong quá trình đàm phán do doanh nghiệp Việt Nam phần lớn có quy mô nhỏ và vừa và đang trong giai đoạn đầu tư phát triển, cần vốn. Trường hợp của Công ty cổ phần đầu tư và thương mại DIC là một ví dụ. Công ty này định phát hành gần 3 triệu cổ phiếu cho đối tác chiến lược vào đầu tháng 6 theo phương thức bỏ giá cạnh tranh để lấy vốn đầu tư cho hai dự án là nhà máy Xi măng Hữu Nghị 2 tại Phú Thọ đã khởi công, và xây dựng khu công nghiệp xen khu dân cư 350 ha tại huyện Hóc Môn, TP.HCM. Các công ty chứng khoán, quỹ đầu tư đã đăng ký mua vượt số lượng chào bán. Vấn đề còn lại là: họ bỏ giá bao nhiêu trong bối cảnh giá cổ phiếu trên sàn đang giảm từng ngày.

Là một công ty đi tiên phong trong việc cung cấp dịch vụ mua bán và sáp nhập doanh nghiệp ở Việt Nam từ cách nay 2 năm, ông Trần Trọng Hiếu, Tổng giám đốc Công ty cổ phần đầu tư và phát triển đô thị Quốc tế (IDJ) dự báo, với tình hình thị trường hiện nay sẽ có một cuộc cách mạng về mua bán sáp nhập doanh nghiệp. Điều này đã diễn ra trong lịch sử của các nền kinh tế khác trên thế giới. Ở Việt Nam, cứ đà này, nhiều nhà đầu tư không trụ nổi sẽ phải bán bớt phần vốn góp ở doanh nghiệp với giá rẻ, chia sẻ cơ hội đầu tư, trả giá cho sự mạo hiểm của mình trong 2 năm qua. Rất nhiều dự án "kêu gọi đầu tư" được gửi đến IDJ để tìm đối tác, nhất là các dự án bất động sản, thường đòi hỏi vốn lớn. Nhưng theo ông Hiếu, các thương vụ đổi chủ diễn ra ngay cả khi không có mặt một bên thứ 3 là người môi giới.

Ở thời điểm này, các thương vụ đổi chủ ở doanh nghiệp thường diễn ra trong vòng bí mật, trái ngược hẳn với thời kỳ bùng phát phong trào ký kết hợp đồng hợp tác chiến lược trước đây. Với tình hình kinh tế vĩ mô - mà kịch bản xấu nhất được cho là thị trường sẽ khó khăn trong 2 năm tới - thì những người mua không hẳn đã trong tâm thế sẵn sàng. Họ còn đang nghe ngóng và chọn thời điểm. Đáy của thị trường vẫn chưa được xác định. Mục tiêu của nhà đầu tư muốn mua bán, thâu tóm doanh nghiệp không đơn giản chỉ là đầu tư tài chính mà còn là mua rẻ cả "quyền lực", quyền tham gia điều hành doanh nghiệp.

Thực tế thị trường mua bán và sáp nhập doanh nghiệp đang nóng âm ỷ nhưng cho đến nay lại chưa có khung pháp lý rõ ràng cho hoạt động này, nhất là các hoạt động mua bán sáp nhập doanh nghiệp liên quan đến yếu tố nước ngoài. Nghị định 139 hướng dẫn Luật Doanh nghiệp và Luật Đầu tư cho nhà đầu tư nước ngoài mua thoải mái nhưng Luật Chứng khoán lại khống chế tỷ lệ 49%. Một Quyết định số 36 của Chính phủ ban hành trước đó lại chỉ cho nhà đầu tư nước ngoài mua 30% mà chưa ai bác bỏ.

Các quy đinh này đang được giao cho Bộ Kế hoạch và Đầu tư rà soát lại, ban hành một Nghị định thống nhất để nhà đầu tư thực hiện các hợp đồng mua bán sáp nhập một cách chính tắc.

Theo con số ước tính của Bộ Kế hoạch và đầu tư, hình thức mua bán sáp nhập doanh nghiệp mới chỉ chiếm 5% trong thu hút đầu tư nước ngoài ở Việt Nam do đang bị ràng buộc bởi nhiều yếu tố. Ông Ngô Công Thành, Trưởng phòng dịch vụ Cục Đầu tư nước ngoài Bộ Kế hoạch và đầu tư đánh giá, trong quá trình hội nhập WTO, xu thế bùng nổ mua bán, sáp nhập doanh nghiệp là tất yếu. Nhu cầu mua bán sẽ tăng nhanh về số lượng doanh nghiệp, đặc biệt ở những lĩnh vực mà Việt Nam chưa mở cửa như phân phối, logistic, viễn thông.

Thị trường chứng khoán Việt Nam đang ở vào giai đoạn "thời thế tạo anh hùng".

Phan Thiết