Đàm phán giá điện: Chờ lối thoát

Đề xuất “không khởi công các dự án điện mà Chính phủ giao nhiệm vụ cho các doanh nghiệp trong nước đầu tư nếu chưa ký được hợp đồng mua bán điện (PPA)” của Bộ trưởng Bộ Công Thương lên Chính phủ mới đây nghe có vẻ rất mới mẻ và đặc biệt. Tuy vậy, thực ra điều này đã được các nhà đầu tư nước ngoài khi xây dựng những dự án điện theo hình thức BOT thực thi nghiêm chỉnh bấy lâu nay.

Đề xuất này xuất phát từ sự bế tắc trong đàm phán giá điện giữa Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) với các dự án điện do các doanh nghiệp trong nước đầu tư gồm nhà máy điện Cà Mau, nhà máy điện Nhơn Trạch 1 của Tập đoàn Dầu khí (PVN) hay nhà máy điện Sơn Động, nhà máy điện Cẩm Phả của Tập đoàn công nghiệp Than - Khoáng sản (TKV).

Nguyên nhân chính của việc tắc trong đàm phán giá điện của các dự án nói trên là bởi EVN thì cho rằng giá điện mà chủ đầu tư đưa ra là quá cao và nếu mua điện thì với giá đó thì EVN sẽ bị lỗ. Còn các chủ đầu tư thì rõ ràng không thể chịu thiệt về phần mình và phải tính hết các chi phí đã bỏ ra. Tranh chấp này giữa các bên dù đã kéo dài, tới gần hai năm nhưng vẫn không thể đi đến hồi kết thúc, ngay cả khi các cơ quan chức năng vào cuộc.

Bà Vũ Thị Bích Ngọc - Trưởng ban thị trường thương mại của PVN, người đã có nhiều kinh nghiệm khi từng tham gia đàm phán các hợp đồng mua bán khí liên quan đến các nhà máy điện BOT là Phú Mỹ 2.2 và Phú Mỹ 3 cũng thừa nhận rằng, đề xuất của Bộ Công Thương là hoàn toàn đúng. Nhưng như vậy sẽ lại phải đối mặt với thách thức thiếu điện vì đàm phán được giá điện với EVN mất hàng năm trời trong khi các chủ đầu tư trong nước lại được ấn định rất cụ thể thời gian phải vận hành nhà máy.

Bộ Công Thương sau khi thấy các bên không thể đàm phán được đã rất sốt sắng đề nghị Chính phủ cho mình đứng ra làm đầu mối giải quyết các tranh chấp này và được quyền quyết định khi hai bên không thỏa thuận được với nhau. Đề nghị này thoạt nghe có vẻ sẽ giúp giải quyết được mâu thuẫn trong đàm phán giá điện bấy lâu, nhưng trên thực tế không dễ như vậy.

Bộ Công nghiệp trước đây đã có hẳn Quyết định 2014/2007/QĐ-BCN, định hướng cho các chủ đầu tư về tỷ lệ các chi phí liên quan trong quá trình xây dựng nhà máy điện so với tổng mức đầu tư. Tuy nhiên, dường như chẳng có nhà đầu tư nào quan tâm tới các hướng dẫn này, bởi các chi phí mà chủ đầu tư đưa ra chẳng hề theo đúng tỷ lệ của Quyết định này nên quá trình đàm phán vẫn mãi không có hồi kết. Điều này đặc biệt khó khăn khi giá bán điện bình quân đang được quy định thấp hơn giá mà các nhà đầu tư mong đợi khá nhiều.

Ông Tạ Văn Hường - Vụ trưởng Vụ Năng lượng (Bộ Công Thương) thừa nhận Quyết định 2014 chỉ mang tính định hướng chứ không bắt buộc phải theo. Nhưng việc không cần tuân thủ theo các quy định tại quyết định này cũng khiến người ta nghi ngại cơ sở nào sẽ được Bộ Công Thương dựa vào để đưa ra những phán quyết khi được giao làm trọng tài giải quyết ách tắc về giá điện. Nếu đơn thuần chỉ là chấp nhận các chi phí mà chủ đầu tư đã ký kết hay cho chủ đầu tư được hưởng một tỷ lệ lãi tốt hơn so với mức mà EVN đề xuất hiện nay thì giá điện sẽ còn bị đội lên và có thể còn bế tắc hơn hiện nay. Hơn thế, nếu chấp nhận giá mua điện cao của các dự án hiện nay thì các dự án khác khó lòng mua được giá điện thấp hơn. Như vậy cũng có nghĩa là hoặc Nhà nước phải bỏ tiền ra đề bù lỗ hoặc sẽ tăng mạnh giá điện, vì EVN khó chấp nhận mình lỗ để doanh nghiệp khác lãi.

Chính bởi vậy, các chuyên gia cũng cho rằng, nếu dự án điện Nghi Sơn 2 theo hình thức đấu thầu chọn chủ đầu tư với sự tư vấn kỹ thuật của Công ty Tài chính quốc tế (IFC) mà Bộ Công Thương đang triển khai sớm hoàn tất thì các chủ đầu tư dự án điện ngoài EVN có thể tham khảo quy trình đàm phán và các công thức tính toán để đưa ra một giá điện phù hợp thay vì bước vào những cuộc tranh luận không có hồi kết.

Trưởng đại diện của một tập đoàn điện nước ngoài tham gia dự thầu trong dự án Nghi Sơn 2 cho rằng, khi Nghi Sơn 2 chọn được nhà thầu cũng là lúc các dự án điện sẽ có lối thoát để kết thúc đàm phán các hợp đồng liên quan sớm, thay vì phải mất tới 3-4 năm như các dự án trước đó.

Điều này cũng được bà Ngọc đồng ý, bởi xét cho cùng các dự án điện do nhà đầu tư trong nước triển khai chỉ khác ở một điểm, đó là hoàn toàn do doanh nghiệp Việt Nam sở hữu và được coi là có thể “đóng cửa bảo nhau” mỗi khi mâu thuẫn về quyền lợi. Thế nhưng, hiện tại điều này vẫn chưa xảy ra.