Rắc rối lớn trong những khoản tín dụng nhỏ

Trường hợp của các ngân hàng lớn

Vikram Akula cho rằng việc kiếm tiền và làm những việc tốt có thể mang lại lợi ích lẫn nhau. Akula hiện đang điều hành tổ chức tài chính vi mô lớn nhất Ấn Độ - SKS Microfinancer - hãng đi đầu trong xu hướng tiền mới. Năm ngoái, SKS đã bán một phần vốn góp trị giá 11,5 triệu đôla cho hãng cổ phần tư nhân Sequoia Capital trong một thương vụ làm ăn hay ho đầu tiên của nó. Câu chuyện về tỉ lệ lợi nhuận dự kiến khoảng 23% trên vốn cổ phần đã thu hút sự chú ý của nhiều nhà tư bản tài chính.   

Năm nay, SKS dự kiến sẽ tiếp cận được với bốn triệu khách hàng tương tự như những người dân ở làng Veeravely hiện đã và đang sử dụng những khoản tín dụng của hãng này vào những dự án như mua trâu hoặc mở xưởng hàn. Akula nói: “Nếu chúng ta không có những thị trường vốn quan tâm đến hoạt động tài chính vi mô thì chúng ta không có cách nào để có được nhiều người vay đến thế”. Chẳng hạn như thoả thuận làm ăn trong đó Citigroup sẽ mua 44 triệu đô la các khoản tín dụng từ SKS được kỳ vọng sẽ giúp cho SKS tiếp cận được với 200.000 người dân trên khắp 7.000 ngôi làng. Trong số những người được hưởng lợi có những người phụ nữ như chị Parajata - một goá phụ sống ở làng Veeravelly. Trước khi có được khoản vay trị giá 50.000 rupee (tương đương với 1.200 USD) giúp chị có thể mở một cửa hàng tạp hoá và bắt đầu kiếm được đủ tiền để định kỳ mua quần áo mới cho những đứa con của chị, chị đã phải lao động nặng nhọc cả ngày và chỉ kiếm vừa đủ tiền để nuôi ăn lũ trẻ. Chị nói: “Đó thật sự là một sự thay đổi lớn đối với cuộc đời tôi”.

Tuy nhiên khi dòng tiền tới tấp đổ vào thì Akula lại có nhiều câu chuyện để kể về những xung đột có thể xảy ra. Chẳng hạn như lần một ông chủ tịch ngân hàng hỏi Akula rằng liệu SKS có thể tăng tỉ lệ lãi suất của nó lên không. Akula đã nói là có thể (trong hầu hết các thị trường, hãng này đều có vị trí độc quyền nhất định), song SKS sẽ không làm như thế vì điều đó sẽ rất mạo hiểm. Ông chủ ngân hàng kia đã chế nhạo rằng Akula không hiểu gì về kinh tế học. Akula cũng bật lại ngay rằng ông chủ ngân hàng không hiểu gì về khách hàng - những người sẽ sẵn sàng chống lại SKS nếu như họ cảm thấy mình bị đối xử tệ bạc. Akula nói: “Chúng tôi đang duy trì một cơ sở khách hàng trung thành mà sẽ vẫn giữ mối quan hệ với chúng tôi ngay cả khi họ đã thoát khỏi cảnh đói nghèo”.

Akula cho rằng, khi nào các nhà đầu tư có được một tầm nhìn dài hạn thì các nhiệm vụ xã hội và nhiệm vụ tài chính của lĩnh vực tài chính vi mô sẽ hoà quyện lẫn nhau. Ông Gary Hattern - Giám đốc điều hành của Deutsche Bank, ngân hàng hiện đang vận hành bốn quỹ tài chính vi mô, - nói: “Trong lĩnh vực này chúng tôi không cho không tiền, chúng tôi vẫn hy vọng sẽ thu được lợi nhuận. Tuy nhiên chúng tôi vẫn luôn để mắt đến những tác động xã hội của hoạt động này.”.

Tuy nhiên áp lực có được lợi nhuận thường buộc các hãng tài chính vi mô phải thay đổi các mô hình kinh doanh của họ theo những cách thức đi chệch với những mục đích ban đầu của ngành công nghiệp này. Khi hãng tài chính vi mô lớn nhất của Marocco - Al Amana - chuyển từ cung cấp những khoản tiền tài trợ sang hoạt động tài trợ thương mại, quy mô trung bình các khoản tín dụng của nó đã tăng lên gấp ba lần; còn những khoản tín dụng nhỏ hơn dành cho những người vay tuyệt vọng nhất thì đòi hỏi chi phí cao hơn. Theo kết quả của một nghiên cứu gần đây được thực hiện bởi tổ chức Women’s World Banking, hậu quả của tình trạng thương mại hoá này là có ít khoản vay hơn dành cho những người phụ nữ vì họ thường dự định chỉ vay những khoản tiền nhỏ hơn.

Khi mà ngày càng có nhiều hãng tài chính vi mô tiến hành cổ phần hoá thì những mối lo ngại về khả năng các hãng này đặt lợi ích tài chính của cổ đông lên trên nhu cầu của khách hàng cũng tăng lên. Dòng chảy ào ạt của tiền mới cũng đã bị những người ủng hộ quan điểm tài chính vi mô dài hạn chỉ trích vì tập trung quá nhiều vào những hãng lớn nhất hoạt động ở những quốc gia mang lại nhiều lợi nhuận nhất. Theo CGAP, 75% số tiền tài trợ qua biên giới đổ vào khu vực Mỹ Latinh và Đông Âu - những thị trường tài chính vi mô phát triển nhất thế giới và “trong tầm với”. Thực trạng này có thể đồng nghĩa với việc nhiều người dân nghèo nhất thế giới sẽ bị bỏ sót, chủ yếu thuộc khu vực Châu Á và Châu Phi. Theo ông Alex Counts - Tổng Giám đốc điều hành Quỹ phi lợi nhuận Grameen chuyên hỗ trợ phát triển các tổ chức tài chính vi mô - thì có lẽ cần phải phát minh lại toàn bộ ngành công nghiệp tài chính vi mô.

Tuy nhiên việc phân đoạn ngành công nghiệp này có lẽ cũng không quá tệ nếu như nó tạo điều kiện cho nhiều người nghèo hơn được tiếp cận với nguồn tín dụng. Hãy để các công ty đa quốc gia đảm trách các tổ chức tài chính vi mô hàng đầu và kế tiếp, còn những tổ chức tài chính vi mô nhỏ nhất thì để dành cho các nhóm phát triển và các ngân hàng khu vực. Đó chính là những gì mà Ecobank đang làm ở Châu Phi. Trong nhiều năm, công ty có trụ sở chính tại Togo này đã hoạt động như một ngân hàng cho các nhóm tài chính vi mô, nhận tiền gửi và cung cấp các khoản vay. Theo thời gian, Ecobank đã phát triển mạnh mẽ nhờ mô hình kinh doanh đó, và năm ngoái công ty này đã khai trương một tổ chức tài chính vi mô riêng của nó ở Nigeria, và sau đó là Ghana. Kế tiếp sẽ là tại Senegal và Cameroon. Trưởng bộ phận tài chính vi mô của Ecobank - ông Rotimi Nihinlola - nói: “Sự phát triển này sẽ làm tăng năng lực của các nhóm tài chính vi mô nhỏ nhất của thị trường Châu Phi và cũng là một cơ hội tốt để phát triển hơn nữa hoạt động kinh doanh của chúng tôi”.