Rắc rối lớn trong những khoản tín dụng nhỏ

Khi các ngân hàng lớn thi nhau đổ xô vào lĩnh vực tài chính vi mô, liệu lợi nhuận có bị đặt lên trên lợi ích của người vay?

Năm 1998, tổ chức do Llosa điều hành - nay là Mibanco - đã chuyển đổi từ một tổ chức phi lợi nhuận thành một ngân hàng, góp phần minh chứng cho điều mà những thể chế tài chính vi mô khác trên khắp thế giới đều biết, rằng người nghèo là những con nợ tốt, có khả năng trả nợ đúng hạn, và nếu có được những khách hàng như thế, bạn không chỉ có thể giúp giảm bớt đói nghèo, mà còn kiếm được lợi nhuận.

Tuy nhiên hiện nay “sân chơi” của Llosa đã hoàn toàn khác. Sự thành công của Mibanco đã thu hút sự quan tâm của các ngân hàng thương mại mà từ trước đến nay vẫn xa lánh 45% dân số sống dưới mức nghèo khổ của Peru. Giờ đây các ngân hàng lớn đang tìm cách ve vãn khách hàng của Mibanco bằng những khoản vay lãi suất thấp, đồng thời tìm cách lôi kéo nhân viên của Mibanco sang làm việc cho họ - vì họ nhận ra rằng để có thể tiếp cận được với đối tượng khách hàng này, cần có những bí quyết đặc biệt. Llosa nói: “Họ là những đối thủ cạnh tranh đáng gờm”.

Và Llosa đang có ngày càng nhiều đối thủ cạnh tranh bằng những con đường mà anh có lẽ không bao giờ có thể đoán trước được. Năm ngoái, Tập đoàn BBVA đa quốc gia của Tây Ban Nha đã huy động khoảng 300 triệu USD để đầu tư vào hoạt động tài chính vi mô, sau đó đã vươn cả sang bên kia Đại Tây dương để thâu tóm hai hãng tài chính vi mô của Peru. Theo Llosa, bây giờ ai cũng muốn làm như thế. Và không chỉ có ở Peru. Sự thay đổi này diễn ra ở khắp mọi nơi. Bất cứ nơi nào có hoạt động tài chính vi mô thì ở đó đều diễn ra tình trạng này.

Vậy điều gì đang thực sự diễn ra? Nói thẳng ra là: những khoản tín dụng rất nhỏ đang săn đuổi người nghèo. Khi một nghề thủ công nào đó được các nhà hoạt động xã hội chống đói nghèo và các chuyên gia phát triển bênh vực, thì các hoạt động tài chính vi mô bắt đầu trở thành một cuộc cách mạng với số vốn hàng tỉ đôla do các ngân hàng lớn, các hãng cổ phần tư nhân và các quỹ hưu trí đổ vào, và đã góp phần thúc đẩy sự tăng trưởng kinh tế lên đến 30-40% một năm. Các nhà tài phiệt bị thuyết phục rằng lĩnh vực tài chính vi mô sẽ đem lại nguồn lợi nhuận khổng lồ.

Sự chuyển đổi từ các tổ chức tài chính vi mô thành những công ty hoạt động chuyên nghiệp hơn - có thể mang đến hàng triệu đôla cho hàng triệu người - dường như sẽ là một bước ngoặt tuyệt vời của các sự kiện. Chẳng hạn như tại ngôi làng bụi bặm Veeravelly ở bang Andhra Pradesh của Ấn Độ, những khoản tín dụng do Hãng tài chính vi mô SKS cung cấp đã dẫn đến sự ra đời của hàng loạt doanh nghiệp nhỏ, và tiếp theo đó là nhiều tiền được bỏ ra để mua sắm những mặt hàng xa xỉ như tủ lạnh và nhà mái bằng. Nghề thủ công nào càng có khả năng cạnh tranh và phát triển thì đồng nghĩa với việc tỉ lệ lãi suất cho vay càng thấp đi kèm với những dịch vụ mới như tài khoản tiết kiệm, vay thế chấp và bảo hiểm. Ông Braco Erceg - trợ lý giám đốc của Công ty Mikrofin ở Bosnia  - một trong những thị trường cho vay nhỏ có sức cạnh tranh lớn nhất trên thế giới nói: “Khách hàng sẽ đến văn phòng của chúng ta và nói: Được thôi, nếu tôi đi đến một tổ chức tài chính vi mô khác, tôi có thể có được những khoản tín dụng dài hạn hơn hoặc được hưởng tỉ lệ lãi suất thấp hơn”.

Tuy nhiên, những hồi chuông báo động cũng đang rung lên. Sự xuất hiện của những người tham gia sân chơi chỉ theo đuổi mục tiêu lợi nhuận đã làm tăng khả năng các cơ chế tài chính vi mô không những không trợ giúp được cho người nghèo mà còn có thể chấm dứt việc hỗ trợ tài chính cho họ, nhất là ở những nước nơi mà người cho vay không buộc phải công bố công khai tỉ lệ lãi suất. Năm ngoái khi hãng tài chính vi mô Banco Compartamos của Mehico tiến hành cổ phần hoá và người ta đã phát hiện ra rằng những khoản tín dụng của nó có lãi suất thực tế vào khoảng 86% mỗi năm, Nhóm tư vấn hỗ trợ người nghèo (CGAP) và một số tổ chức khác đã tỏ ra khinh miệt hãng này vì đã đặt lợi ích của các cổ đông lên trên lợi ích của người nghèo. Theo bà Elizabeth Littlefield - Tổng giám đốc điều hành của CGAP: có một chút rủi ro, đó là xu hướng phát triển ồ ạt các hoạt động tài chính vi mô sẽ đe doạ làm thiên lệch bản chất thực của nhiệm vụ trọng tâm của lĩnh vực tài chính vi mô là giúp đỡ người nghèo có được cuộc sống tốt đẹp hơn. Vào thời điểm mà các chính phủ, các tổ chức tài chính và các nhà đầu tư ngày càng chú ý nhiều hơn đến các quốc gia đang phát triển như hiện nay thì cuộc cách mạng tài chính vi mô sẽ cho thấy rõ những lợi ích và cái giá phải trả của việc kết hợp giữa mục tiêu làm ra lợi nhuận với mục tiêu giảm nghèo.